Кога Јапонците градат куќа, тие не почнуваат од бетон, ниту од квадратура, ниту од имотен лист. Почнуваат од човекот. Од оној што ќе живее таму, ќе спие, ќе молчи, ќе размислува, ќе старее. Во таа почетна точка се вкрстуваат религијата, филозофијата и секојдневната социјална практика, и од таа точка се шири целата архитектура. Не како форма, туку како однос. Однос кон просторот, кон природата и кон времето.
Западниот свет традиционално ја гради куќата како фиксен објект на кој човекот подоцна мора да му се прилагоди. Во јапонската традиција, со својата тивка и трпелива мудрост, се случува спротивното. Домот се гради по мерка на човекот, буквално и симболично. Не за да импресионира, туку за да служи. Не за да трае вечно, туку за да се менува.
Просторот започнува однадвор
Јапонската куќа никогаш не започнува од влезната врата. Таа започнува од околината. Оградата, често направена од плетен бамбус, не делува како одбрана, туку како дискретна линија помеѓу световите. Таа не се наметнува, не заканува, не се докажува. Направена е без шајки, исто како и самата куќа, и токму во таа едноставност се чита идејата за рамнотежа, самодоволност и скромност. Бамбусот не е случаен избор – тој расте на семејното земјиште, што ја прави куќата продолжение на просторот, а не негов освојувач.
Кога ќе се помине капијата, посетителот веќе е внатре. Не во зградата, туку во приватниот свет на семејството. Патеката што води до куќата не е само функционална траса, туку внимателно осмислено искуство. Таа го води чекорот низ пејзаж што постојано се менува, но секогаш останува смирен. Во градината постојат т.н. „добри камења“, внимателно избрани и поставени на клучни точки. Тие не се декорација, туку визуелни маркери што ја откриваат логиката и духот на просторот. Меѓу нив се редат обични камења, а на патот се појавуваат мали засолништа за одмор, места каде што човек може да застане и да биде дел од природата, без да ја наруши.
Куќа што се движи со човекот
На самиот влез, куќата веќе ја открива својата суштина. Подвижните прегради не се ни врати, ни прозорци, ни ѕидови, а во исто време се сето тоа. Направени од бамбус, кедар и хартија, тие создаваат флексибилен простор кој се менува според потребата, моментот, расположението. Затворени, тие се ѕид. Отворени, тие ги поврзуваат просториите во една течна целина. Просторот не се дели, туку се пренасочува.
Пред да се нацрта било каков план, традиционалниот јапонски архитект разговара со сопственикот за бројот на татами асури. Не за бројот на соби, туку за простирките. Татамите се мерката на куќата. Направени од плетена трска и поврзани со јажиња, тие не се ни меки ни тврди, туку токму онакви какви што треба да бидат за седење, одење и лежење. Нивните димензии, приближно 1 на 2 метра, се засновани на човечкото тело. Така, куќата станува сложувалка во која распоредот на татамите ја одредува формата и големината на просторот, а не обратно.
Простор без фиксни имиња
Во јапонскиот јазик не постои точен еквивалент за нашиот збор „соба“. Најблиску е поимот ма, кој означува простор, место, празнина што има смисла токму затоа што не е цврсто дефинирана. Во традиционалната јапонска куќа, ѕидот не е трајна граница, туку подвижна преграда. Затоа, на прв поглед не е јасно која просторија за што служи. Нема строги поделби на спални, дневни или трпезарии. Функцијата не е врежана во ѕидовите, туку се раѓа од моментот.
Имињата на просторите не се поврзани со нивната намена, туку со нивната оддалеченост од улицата. Окузашики, наканома, зашики – секој термин носи степен на приватност, тишина и интимност. Просторот најоддалечен од улицата е најукрасен и најмирен, место за учење, читање или тивко гостување. Така, просторот нема фиксна функција, туку карактер кој ја сугерира употребата.
Живеење на „големо парче мебел“
Гледана од градината, јапонската куќа изгледа како да лебди. Подот е издигнат околу половина метар над тлото и се доживува како дел од мебелот, а не како конструкција. Животот во таков дом навистина личи на живот на едно големо парче мебел. Освен ниската маса, неколкуте сандаци и скромната полица за пишување или читање, ништо не го оптоварува просторот. Празнината не е недостаток, туку вредност.
Западната куќа, напротив, се дефинира преку функцијата на секоја просторија. Тие функции се утврдуваат рано и тешко се менуваат. Но животот не е статичен. Потребите се менуваат, семејствата се трансформираат, а ѕиданите ѕидови често стануваат пречка. Тука јапонскиот модел нуди одговор, ако не со својата зен-суштина, тогаш барем со идејата за флексибилност и прилагодливост.
Куќа што ја разбира климата
Јапонската куќа е резултат и на длабоко разбирање на климата. Влажните дождовни сезони и жешките лета бараат добро проветрување. Затоа, многу ѕидови се лизгачки прегради, познати како фусума, кои можат да се отвораат и затвораат според потребата. Во зима, кога климата е релативно блага, куќите немаат централно греење. Наместо тоа, се загреваат само просториите што се користат, со печки на гас или нафта, наречени стоб.
Во срцето на зимскиот живот е котацу – ниска маса со вграден грејач и прекривка. Околу неа семејството се собира, не само за да се стопли, туку и за да биде заедно. Котацу не е само извор на топлина, туку и социјален центар, тивок доказ дека архитектурата може да го обликува и односот меѓу луѓето.
Тивка лекција за современото живеење
Традиционалната јапонска куќа не нуди спектакл. Таа нуди лекција. Дека домот не мора да биде фиксен за да биде стабилен. Дека просторот не мора да биде преполн за да биде функционален. И дека архитектурата, кога навистина е по мерка на човекот, може да биде флексибилна, скромна и длабоко човечка.
