Секој човек живее два живота: еден што го памети дење и друг што му се случува ноќе, кога телото мирува, а мозокот продолжува да работи со слики, стравови, лица, гласови и сцени што често немаат логика, но имаат внатрешна вистина. Соништата не се едноставно „чудни приказни“ што ни се случуваат додека спиеме. Тие се еден од најстарите човечки начини на средба со сопствената психа: некогаш како утеха, некогаш како предупредување, некогаш како хаос во кој мозокот се обидува да направи ред.
Современата наука сè уште нема едно, конечно објаснување зошто сонуваме. Постојат повеќе теории: дека соништата помагаат во обработката на спомените, во регулирањето на емоциите, во симулирањето опасности, во креативното поврзување на искуствата или, пак, дека се спореден производ на активниот мозок за време на спиењето. Токму таа неодреденост ги прави соништата толку привлечни: тие се на границата меѓу биологијата и симболот, меѓу невроните и личната приказна.
Што се соништата?
Сонот е низа од слики, чувства, мисли и сензации кои се јавуваат за време на спиењето. Понекогаш имаат јасна наративна линија, речиси како краток филм. Другпат се распарчени, нелогични и неповрзани: човек е во својот дом, па одеднаш во училишен двор, разговара со некој што одамна го нема, бега од опасност што не може да ја именува или се наоѓа во ситуација што никогаш не се случила, а сепак изгледа познато.
Најживите соништа најчесто се поврзуваат со REM фазата на спиењето – период во кој мозокот е исклучително активен, очите брзо се движат, а телото е во природна состојба на мускулна „закоченост“ за да не ги изведуваме физички движењата од сонот. Според објаснувањата за фазите на спиењето, возрасниот човек во текот на ноќта минува низ повеќе циклуси, а REM фазата се повторува неколкупати, најчесто со подолги епизоди во втората половина од ноќта. Корисен медицински преглед за ова дава NCBI во делот за можните функции на REM спиењето и сонувањето.
Сепак, не сите соништа се случуваат само во REM фазата. Соништа може да има и во други делови од спиењето, но тие обично се помалку живи, помалку визуелни и потешко се паметат. Затоа човек често мисли дека „не сонувал“, иако поверојатно е дека сонот едноставно не останал во меморијата по будењето.
Зошто сонуваме?
Една од најприфатените претпоставки е дека соништата имаат врска со меморијата. Додека спиеме, мозокот не е исклучен. Тој ги преработува впечатоците од денот, ги поврзува новите искуства со старите спомени и одредува што ќе се задржи, што ќе избледи, а што ќе се врати како емоционално значаен материјал. Токму затоа во соништата често се појавуваат нешта од претходниот ден: разговор, лице, грижа, вест, мирис, место или чувство што сме го потиснале додека сме биле будни.
Истражувањата за спиењето покажуваат дека REM и non-REM фазите имаат различни улоги во консолидирањето на меморијата. Во едно објаснување на Harvard Medicine Magazine се нагласува дека спиењето не е пасивна пауза, туку процес во кој мозокот ги средува и вградува искуствата во подолготрајна меморија. Тоа не значи дека секој сон е „шифрирана порака“, туку дека сонувањето е дел од поширока ноќна работа на мозокот.
Втора важна теорија е емоционалната обработка. Соништата често се враќаат на она што нè вознемирило, повредило, исплашило или збунувало. Ноќта не ги решава проблемите наместо нас, но понекогаш ги вади од дневната брзина и ги става во простор каде што можат да се преработат без непосредна опасност. Научен преглед објавен во Frontiers in Psychology укажува дека сонувањето е силно поврзано со емоционалната меморија и со обработката на значајни искуства од будниот живот.
Сонот како ноќна работилница на емоциите
Постојат соништа кои не ни кажуваат што ќе се случи, туку што веќе ни се случува. Човек што со недели живее под притисок може да сонува дека доцни, паѓа, не може да зборува, не може да најде излез или повторно е во ситуација во која некогаш се чувствувал немоќен. Тоа не мора да биде пророчки знак. Почесто е психолошки отпечаток: телото спие, но нервниот систем продолжува да ја обработува напнатоста.
Во таа смисла соништата не се секогаш буквални. Ако некој сонува вода, куќа, пат, починат близок, лет или пад, тоа не значи дека постои универзален речник во кој секој симбол има исто значење за сите луѓе. Симболот во сон има смисла само во животот на оној што го сонува. За еден човек куќата може да значи сигурност, за друг семејна тежина, за трет изгубено детство. Затоа механичките „соновници“ често повеќе ја поедноставуваат психата отколку што ја објаснуваат.
Корисно е да се прави разлика меѓу толкување и суеверие. Толкувањето прашува: што чувствував во сонот, што од мојот живот личи на тоа, што повторувам, од што бегам, што не сакам да видам? Суеверието бара брз знак, готов одговор и сигурна прогноза. Соништата ретко функционираат така. Тие се поблиску до внатрешен јазик отколку до календар на иднината.
Фројд, Јунг и модерната наука
Во 1900. година Зигмунд Фројд ја објавува „Толкување на соништата“, едно од највлијателните дела во историјата на психологијата. За Фројд сонот бил пат кон несвесното, место каде што потиснатите желби, стравови и конфликти се појавуваат во прикриена форма. Подоцна, Карл Густав Јунг го проширува ова гледање и ги поврзува соништата со архетипови, симболи и подлабоки слоеви на колективното искуство.
Денес науката е повнимателна. Таа не го отфрла психолошкото значење на соништата, но не ги сведува ниту на едноставна шифра. Современите истражувања повеќе зборуваат за меморија, емоционална регулација, невронска активност, стрес, траума и креативно поврзување на информации. Во таа рамка, сонот може да биде и остаток од денот, и обработка на болка, и случајна нервна активност, и интимна слика на нешто што свеста го одбегнува.
Затоа најдобриот пристап не е да се праша: „Што точно значи овој сон според правилник?“, туку: „Зошто токму оваа слика ми се врати сега?“ Тука почнува вистинската работа на самоспознавањето.
Кошмарите – кога мозокот ја засилува тревогата
Кошмарите се најнепријатниот дел од сонувањето, но и тие имаат своја логика. Најчесто се јавуваат во втората половина од ноќта, кога REM фазите се подолги. Може да бидат поврзани со стрес, анксиозност, болест, трауматско искуство, недоволно спиење, алкохол, некои лекови или со застрашувачка содржина пред спиење. Во медицинска смисла, кошмар е вознемирувачки сон што доведува до будење, што го објаснува и Sleep Foundation во својот преглед за соништата и кошмарите.
Повремен кошмар не е причина за паника. Но ако кошмарите се повторуваат, го нарушуваат спиењето, предизвикуваат страв од заспивање или се поврзани со траума, тогаш веќе не станува збор само за „лош сон“, туку за сигнал дека нервниот систем е преоптоварен. Во таков случај, разговор со психолог, психотерапевт или лекар може да биде многу поважен од барање симболично значење.
На Паноптикум веќе е обработена темата за менталното здравје, стресот, траумата и грижата за себе, токму во контекст на тоа дека човекот не може бесконечно да го турка внатрешниот товар без последици. Соништата понекогаш се првото место каде што таа последица добива слика.
Луцидно сонување – кога човек знае дека сонува
Луцидното сонување е состојба во која човекот е свесен дека сонува додека сонот сè уште трае. Во некои случаи може делумно да влијае врз текот на сонот: да го смени правецот, да се соочи со заканата, да одлучи да лета, да застане или да се разбуди. Ова искуство е познато одамна, но модерната наука сè уште го истражува со претпазливост.
Некои техники за поттикнување луцидни соништа вклучуваат водење дневник на соништата, проверка на реалноста во текот на денот и поставување намера пред спиење. Но овие практики не се магиски алатки, ниту се подеднакво успешни кај сите. Кај луѓе со анксиозност, нарушено спиење или трауматски кошмари, премногу експериментирање со соништата може да донесе уште поголема вознемиреност.
Клиниката Cleveland Clinic во текст за луцидните соништа посочува дека оваа појава може да биде интересна и понекогаш корисна, но не треба да се романтизира како едноставна техника за контрола на психата. Човекот не е машина што може ноќе да ја програмира секоја слика што ќе му се појави.
Дали животните сонуваат?
Прашањето дали животните сонуваат долго време звучело како поетска претпоставка. Денес науката е повнимателна, но и поотворена. Многу животни покажуваат фази на спиење слични на REM, а кај некои се забележуваат движења, звуци или реакции што наликуваат на соновна активност. Кучињата, на пример, понекогаш треперат, мрдаат со шепите или испуштаат звуци додека спијат; тоа не е доказ дека „гледаат филм“ како човек, но укажува дека нивниот мозок ноќе исто така обработува искуства.
Ова сознание е важно затоа што го поместува сонувањето од мистична човечка привилегија кон поширока биолошка функција. Ако спиењето е начин организмот да се обнови, тогаш сонувањето може да биде еден од начините мозокот да ги преработи трагите од живеењето.
Што навистина ни кажуваат соништата?
Соништата не треба да се сфатат како наредба. Не секој сон е порака, не секој кошмар е предупредување, не секое лице што се појавило ноќе мора да значи дека треба да му се јавиме утредента. Но соништата можат да бидат важен материјал за самонабљудување. Тие ни кажуваат што нè допира, што нè заморува, што нè плаши, што ни недостига и што нашиот буден ум можеби го турнал настрана.
Во културата соништата отсекогаш биле повеќе од биолошка појава. Тие се дел од митови, религии, книжевност, филм, музика и народна меморија. Во македонското секојдневие и денес некој ќе рече „го сонував, мора нешто да значи“, затоа што човекот тешко се помирува со можноста дека толку силна ноќна слика е само случајност. Можеби не е пророчанство, но не е ни безначајна. Таа е дел од нас.
На Паноптикум темата за сонот има и книжевен, симболички простор – како во текстовите „Во сон со сон“, „Сонување“ и „Суштина на повторлив сон“. Таму сонот не е лабораториски податок, туку човечка сцена: место каде што стварноста ја губи формата, но не и смислата.
Најточно е можеби ова: соништата не ни ја кажуваат иднината, туку ни го покажуваат внатрешниот материјал од кој ја градиме сегашноста. Ноќе мозокот не молчи. Тој зборува со јазик што не е секогаш разумен, но често е искрен.
