За менталното здравје денес се зборува многу, но не секогаш јасно. Често го спомнуваме дури кога веќе нешто ќе нè оттурне до ѕид – кога ќе се наталожи замор, кога нервозата ќе стане секојдневие, кога телото ќе почне да зборува место нас. А вистината е многу поедноставна и многу поважна: менталното здравје не е тема само за кризите. Тоа е основа на секојдневното функционирање, на начинот на кој мислиме, чувствуваме, се справуваме со притисоци, работиме, сакаме и живееме.
Според Светската здравствена организација, менталното здравје не е само отсуство на нарушување, туку состојба на психичка благосостојба во која човекот може да се носи со животните стресови, да ги развива своите способности, да работи, да учи и да придонесува во заедницата. Тоа е важна разлика. Затоа што нè потсетува дека менталното здравје не е луксуз, туку дел од човечкото достоинство.
Не е слабост, туку хигиена на внатрешниот живот
Порано почесто се користеше и изразот ментална хигиена. Денес звучи малку старински, но суштината му е жива. Тој поим нè враќа на нешто што често го забораваме – дека и психата бара нега, внимание и редовна грижа. Не само кога ќе се распадне рамнотежата, туку и многу порано. Исто како што никој не чека телото целосно да попушти за да размисли за здравје, така не би требало ни психичкото здравје да го оставаме на случајност.
Токму тука кај нас сè уште стои една тешка, непријатна бариера. Барањето психолошка помош и понатаму за многумина е нешто што се шепоти, а не нешто што нормално се кажува. А не би требало да биде така. Разговор со психолог, психотерапевт или психијатар не е признание за пораз, туку чин на зрелост. Тоа не е знак дека човекот е слаб. Напротив. Тоа често е првиот знак дека решил да не бега од себе.
Што сè го загрозува психичкиот мир
Причините поради кои човек психички попушта речиси никогаш не се едноставни. Некогаш станува збор за надворешни околности – загуба, болест, конфликт, сиромаштија, небезбедна средина, несигурна работа, понижување, насилство. Некогаш дел од товарот доаѓа одвнатре – од сопствените стравови, рани искуства, лични модели на реагирање, темперамент или наследни предиспозиции. И токму затоа не постои една формула што важи за сите. Луѓето не се исти. Она што некого само ќе го оттурне, друг може длабоко да го скрши.
Во современите објаснувања за менталното здравје особено место има стресот. Тој збор денес го слушаме насекаде, толку често што речиси ја изгубил точноста. Некогаш со него се именуваат самите тешки ситуации, а некогаш реакциите што тие ситуации ги будат во нас – страв, напнатост, раздразливост, несоница, телесна вознемиреност. Затоа е важно да бидеме попрецизни: едно се надворешните притисоци, а друго е начинот на кој организмот и психата ги носат.
Не секој стрес изгледа исто
Има големи животни настани што го поместуваат целиот човек од место. Болест, смрт на близок, развод, отпуштање од работа, преселба, пензија, раѓање дете, па дури и настани што на прв поглед ги доживуваме како радосни. Секоја голема промена бара ново прилагодување, а секое прилагодување троши внатрешна енергија. Тука често се крие невидливата цена на животните пресврти.
Постојат и хронични стресови – оние што не удираат силно еднаш, туку тивко, секој ден. Лоши односи на работа, долготрајна финансиска несигурност, грижа за болен член од семејството, живот во неподносливи услови, емоционално запоставување, мобинг, чувство дека човек со години нема каде да мрдне. Тие не секогаш драматично изгледаат однадвор, но одвнатре знаат полека да ја нагризат стабилноста.
А тука се и дневните микро-стресови – оние ситни работи што сами по себе не изгледаат страшно, но кога ќе се натрупаат, стануваат тежина. Доцнење, дефекти, гужви, кавги, прекинати планови, ситни понижувања, непроспиени ноќи, дигитален метеж, бучава, расеаност. Човек често не паѓа од една голема работа, туку од сто мали што со денови и месеци се собираат во него.
Кога стресот преминува во траума
Постојат и искуства што одат подлабоко од стресот – трауматски настани. Тоа се ситуации што ја надминуваат вообичаената човечка способност за справување: тешко насилство, силување, воени случувања, катастрофи, опасни несреќи, злоупотреба, екстремен страв за сопствениот или туѓиот живот. Психолошката траума не е „претерана реакција“. Таа е длабок потрес на внатрешниот свет, со последици што можат долго да траат.
Кај некои луѓе траумата остава симптоми како силна вознемиреност, повторно преживување на настанот, избегнување, раздразливост, кошмари, чувство на отуѓеност, па и сериозно нарушено секојдневно функционирање. Затоа со ваквите искуства не се оди на сила и со фрази од типот „издржи“. Тука, повеќе од каде било, професионалната помош е чин на спасување, а не на слабост.
Превенцијата не почнува во ординација, туку во животот
Заштитата на менталното здравје не се сведува само на лекување кога веќе нешто се искомплицирало. Таа почнува многу порано – во начинот на кој живееме, во односите што ги градиме, во навиките што ги негуваме и во подготвеноста навреме да си признаеме дека не сме добро. Во тој смисол, менталното здравје е и лично прашање, и општествено прашање. Не зависи само од човековата волја, туку и од условите во кои тој човек живее.
И токму затоа денес сè почесто се нагласува дека добрата грижа за себе не е каприц. Таа е неопходност. Грижата за менталното здравје не значи само да се смириме кога ќе нè фати паника. Таа значи да создадеме живот што нема постојано да нè разградува.
Десет едноставни чекори што вреди да ги сфатиме сериозно
Кога човек е под стрес, исплашен, отфрлен, понижен или заглавен во период од кој не гледа излез, сè му изгледа поголемо од него. Токму тогаш се најпотребни малите, основни, приземјени чекори. Не како магично решение, туку како потсетување дека сè уште постои пат назад кон себе.
Прифатете се себеси онакви какви што сте. Вашето потекло, искуство, вера, култура, возраст, ранливост и различност не ве прават помалку вредни. Разговарајте за тоа што ве мачи. Споделувањето не ја брише болката, но често ја прави поднослива. Негувајте пријателства. Човекот не е создаден сè да издржи сам. Вклучете се во заедницата, затоа што чувството дека некаде припаѓаме лекува повеќе отколку што мислиме.
Бидете активни. И редовното движење и едноставната прошетка умеат да го намалат внатрешниот притисок. Бидете внимателни со алкохолот, затоа што она што кратко наликува на олеснување често подоцна станува дополнителен проблем. Научете нешто ново – не за да импресионирате некого, туку за да си вратите чувство дека растете. Направете нешто креативно. Цртање, пишување, музика, готвење, рачна работа – сето тоа некогаш му дава на човекот јазик кога зборовите не му се доволни.
Опуштете се без вина. Најдете време за тишина, за читање, за музика, за сопствено темпо. Денес, кога вниманието ни е распарчено од екран на екран, и самото создавање мал простор за внатрешен мир станува вид отпор. И конечно – побарајте помош. Од блиски луѓе, од лекар, од психолог, од психотерапевт, од стручно лице. Не затоа што не можете сами, туку затоа што не мора секогаш сами.
Најважното што не смее да се заборави
Не е срамота понекогаш да се биде слаб. Не е срамота да ви треба потпирка. Не е срамота да се каже „не можам вака повеќе“. Срамота е само општеството со години да ги тера луѓето да молчат за она што ги боли. Менталното здравје не е тема за на маргина. Тоа е прашање на човечки квалитет, внатрешна стабилност и право на живот што не се сведува само на преживување.
И можеби токму таму треба да почне целата приказна – не со страв од дијагноза, не со стигма, не со глумење сила, туку со едно многу човечко признавање: и душата бара грижа. И човекот има право да си помогне додека сè уште може јасно да го чуе сопствениот внатрешен глас.
