Снобот денес не мора да има старо презиме, големо наследство или пристап до затворени салони. Понекогаш му е доволен добро наместен профил, неколку препознатливи брендови, правилно избран речник и публика пред која ќе ја одигра сопствената важност. Неговото богатство може да биде вистинско или позајмено, знаењето длабоко или само навестено, вкусот изграден или преземен. Она што не смее да недостига е погледот на другиот.
Снобизмот не е љубов кон убавото, скапото, реткото или образованото. Човек може искрено да сака добра книга, старо вино, класична музика, модерен дизајн или прецизно изработен предмет, а во него да нема ни трошка снобизам. Снобизмот почнува тогаш кога предметот, знаењето или вкусот престануваат да бидат вредност сами по себе и стануваат алатка за мерење на луѓето.
Снобот не избира – тој се рангира
За снобот светот е невидлива скала. На неа секој има место: според облеката, автомобилот, професијата, адресата, акцентот, ресторанот во кој руча, книгата што ја држи на масата или луѓето со кои може да биде виден. Тој ретко влегува во просторија за да запознае луѓе. Најпрвин проверува кој колку вреди во хиерархијата што ја носи во сопствената глава.
Затоа снобот не се интересира само за тоа што имаш, туку и дали другите знаат дека го имаш. Американскиот економист и социјален критичар Торстен Веблен уште во 1899. година во „Теоријата на слободната класа“ ја опиша демонстративната потрошувачка како трошење што не служи првенствено за удобност или потреба, туку за јавно потврдување на угледот. Денешната технологија не ја измисли оваа потреба. Само ѝ даде камера, публика и непрекинато работно време.
Некогаш статусот се покажувал на бал, во клуб, на прием или зад високата ограда на семејната куќа. Денес се покажува во реално време: хотелската соба пред да биде распакуван куферот, јадењето пред да биде вкусено, книгата пред да биде прочитана, концертот гледан преку екранот на телефонот. Доживувањето станува доказ дека сме биле таму, а доказот често станува поважен од самото доживување.
Од салонски сноб до дигитален профил
Современиот снобизам е подемократски од стариот, но не и помалку суров. Порано бил привилегија на тесни кругови. Денес речиси секој може да произведе привид на престиж. Може да изнајми автомобил, да позајми облека, да се фотографира во хотел во кој не престојува, да повторува туѓи ставови и да изгради дигитална биографија што има малку допирни точки со неговиот вистински живот.
Истражувањата за влијанието на социјалните мрежи покажуваат дека изложеноста на инфлуенсери може да ги засили социјалното споредување, стравот дека нешто пропуштаме и желбата за видливо, статусно купување. Други експериментални истражувања покажуваат дека интересот за одредени производи расте кога купувањето е јавно видливо и кога може да пренесе порака за положбата на купувачот. Значи, снобизмот не живее само во предметот. Му треба сцена.
Токму затоа современиот сноб не мора да биде богат. Понекогаш е само финансиски истоштен човек кој мора да изгледа побогато отколку што живее. Купува телефон што тешко може да го отплати, оди на место што не може редовно да си го дозволи, организира свеченост што со години ќе ја плаќа. Не купува предмет, туку кратко олеснување од стравот дека другите ќе го сметаат за безначаен.
Во тој миг снобизмот престанува да биде смешна слабост и станува општествена болест. Тој создава луѓе кои не прашуваат што им е потребно, туку што ќе остави впечаток. Не избираат што им се допаѓа, туку што треба да им се допаѓа за да бидат препознаени како успешни, урбани, образовани или „на ниво“.
Вкусот како оружје
Најрафинираниот снобизам не се покажува секогаш со пари. Понекогаш зборува тивко, правилно ги изговара имињата на странските автори и со благо поткрената веѓа ги дели луѓето на оние што разбираат и оние што „не се дораснати“. Таквиот сноб не мора да носи лого на облеката. Неговото лого е начинот на кој ве тера да се почувствувате недоволно образовани.
Францускиот социолог Пјер Бурдје во „Дистинкција“ покажа дека вкусот не е само приватно естетско чувство. Тој може да функционира како знак на припадност, како културен капитал и како начин општествените разлики да изгледаат природни. Не се вели отворено: „Јас сум над тебе“. Наместо тоа се вели: „Не можам да верувам дека го слушаш тоа“, „Зарем сè уште одиш таму?“ или „Тоа е за широка публика“.
Проблемот не е во критериумот. Без критериуми нема култура, уметност, образование ниту сериозна јавна мисла. Проблемот почнува кога критериумот станува презир. Образованиот човек може да објасни зошто нешто е вредно. Снобот ужива да покаже дека другиот не знае. Познавачот отвора врата. Снобот ја затвора и потоа внимателно проверува кој видел дека останал однадвор.
Тука се појавува и интелектуалниот сноб – човек што не чита за да разбере, туку за да стекне право на надменост. Тој ги користи книгите како други што користат скапи часовници. Не разговара за идеите, туку ги истакнува имињата. Не сака соговорник, туку сведок на сопствената ученост.
Македонскиот сноб и малата сцена
Во мало општество снобизмот добива посебна, речиси театарска форма. Круговите се тесни, луѓето се познаваат, биографиите лесно се проверуваат, а сепак претставата продолжува. Се менуваат масите, автомобилите, титулите, функциите и фотографиите, но желбата е иста: да се создаде дистанца од „обичните“ луѓе, иако до вчера сите стоеле во ист ред, оделе во исто училиште или живееле во соседни влезови.
Домашниот сноб често не сака навистина да ѝ припаѓа на некаква елита. Тој сака околината да поверува дека ѝ припаѓа. Затоа толку лесно се раѓаат импровизирани џет-сетови, самопрогласени влијателни кругови и јавни личности чија единствена препознатливост е тоа што редовно се појавуваат едни покрај други. Panoptikum веќе го отвори ова прашање во текстот за домашниот „џет-сет“ и сиромашниот сјај на лажната елита: видливоста може да создаде слава, но не и вредност.
Во средина со економска несигурност, ваквата претстава има и потемна страна. Кога голем број луѓе тешко ги покриваат основните трошоци, демонстрацијата на раскош не е само приватен избор. Таа станува порака за тоа кој има право да биде виден, слушнат и почитуван. Се создава чуден поредок во кој трудот е невидлив, а впечатокот награден; знаењето е бавно, а познанството брзо; карактерот не се фотографира, па затоа полесно се заборава.
Новиот снобизам се преправа дека е скромен
Снобизмот денес не носи секогаш злато. Понекогаш носи едноставна бела маица што чини колку нечија месечна плата. Не се фали со логото, туку со тоа што само упатените можат да го препознаат. Ова е снобизмот на тивката ексклузивност: луксуз што наводно не сака внимание, а е прецизно дизајниран да биде забележан од „вистинските“ луѓе.
Постои и морален снобизам. Неговиот носител не покажува автомобил, туку сопствена доблест. Јаде правилно, патува свесно, купува одржливо, медитира, чита важни книги и има точни ставови – но сето тоа го користи за да ги понижи оние што немаат исто време, пари, образование или животни услови. Добрата навика престанува да биде лична дисциплина и станува нова класна значка.
Постои снобизам на автентичноста, снобизам на минимализмот, снобизам на локалната храна, снобизам на терапијата, снобизам на патувањата, снобизам на неприсуството на социјалните мрежи. Човек може дури и својата наводна незаинтересираност за статус да ја претвори во статус. Секоја вредност може да биде расипана кога ќе стане средство за надмоќ.
Што навистина крие снобот
Зад надменоста често не стои сигурност, туку страв од разоткривање. Снобот мора постојано да ја одржува сценографијата затоа што не верува дека без неа ќе биде доволно важен. Нему му е потребна дистанца од другите за да не се соочи со сопствената несигурност.
Затоа снобот тешко се опушта. Секој разговор е проверка, секое друштво е публика, секоја средба е можност за напредување или опасност од симнување на замислената скала. Тој не живее меѓу луѓе, туку меѓу огледала. Во нив постојано проверува како изгледа, кому му припаѓа и дали некој друг можеби оставил посилен впечаток.
Таквиот живот е форма на отуѓување од сопственото јас. Човекот станува профил, статус, марка, фотографија и внимателно уредена приказна. Не знае што сака кога никој не го гледа. Не знае што би облекол, прочитал, слушал или посетил кога од тоа не би останала објава.
Снобизмот затоа не е доказ дека некој премногу се цени себеси. Почесто е доказ дека не знае како да се цени без да понижи некого друг.
Вкус без презир, достоинство без претстава
Одговорот на снобизмот не е во омраза кон богатството, културата, успехот или убавите предмети. Сиромаштијата сама по себе не го прави човекот чесен, како што богатството само по себе не го прави површен. Решението е во враќањето на мерата: предметот да служи, знаењето да отвора, вкусот да продлабочува, а успехот да не бара туѓо понижување за да изгледа голем.
Вистински образованиот човек нема потреба постојано да докажува дека е образован. Вистинскиот познавач не се плаши да објасни. Човекот со изграден вкус може да разликува вредно од безвредно, а сепак да не го претвори секој избор во пресуда за туѓиот карактер. Тој знае дека културата без човечност лесно станува само подобро облечена суровост.
Во текстот за квалитетот на животот што не се гледа само во бројките беше поставена суштинската разлика меѓу статус и радост, видливост и смисла, потрошувачка и исполнетост. Снобот постојано ја губи таа разлика. Тој може да го купи знакот на добриот живот, но не и самиот добар живот.
Најсилната спротивност на снобизмот не е скромната облека, евтиниот автомобил или презирот кон елитите. Тоа е човекот што не мора да глуми помал или поголем отколку што е. Човек што може да влезе и во раскошен салон и во обична кујна без да го менува односот кон луѓето. Таквиот човек не живее во туѓите очи. Затоа и нема потреба постојано да бара подобро огледало.
