Ова е една од оние реченици што луѓето ги сакаат затоа што звучат паметно, егзотично и веднаш нудат готов заклучок: некој друг народ гледа поинаков свет од нас, па затоа и неговиот јазик е „побогат“ токму таму каде што ние сме сиромашни. Убаво звучи. Само што – како и многу убави реченици – не е баш толку едноставно.
Кога ќе се спомне оваа приказна, најчесто се кажува со самоуверен тон, како веќе одамна да е утврдена вистина. А не е. Напротив, токму примерот со „многуте зборови за снег“ е еден од најпознатите случаи кога една полувистина со години се повторува сè додека не почне да личи на факт. Затоа и вреди да се задржиме на него. Не само поради снегот, туку поради тоа како функционираат јазикот, мислата и нашата склоност да им веруваме на убаво спакувани приказни.
Каде почнува митот
Основата на оваа приказна најчесто се врзува со забелешките на Франц Боас од 1911 година, кој навел неколку различни корени за различни појави поврзани со снег. Но неговата поента не била дека „Ескимите имаат безброј зборови за снег“, туку дека јазиците различно ги групираат и именуваат појавите. Подоцна таа идеја почнала да се прераскажува, да се поедноставува и да се надувува, сè додека не стигнала до популарната верзија дека некаде на Север постои народ што има десетици, па и стотици зборови за она што ние го нарекуваме само – снег. Britannica оваа приказна директно ја нарекува „големата ескимска лексичка измама“, а на Универзитетот на Алјаска детално е објаснето како токму овој пример прераснал во популарен мит за јазикот и културата.
Значи, ако некој денес самоуверено ви каже дека „имаат над 15 збора“, најточниот одговор би бил: можеби во некој конкретен јазичен опис, дијалект, граматичка форма или лексичка анализа ќе најдете и повеќе, но таа бројка не е едноставен, универзален и неспорен факт што важи за сите инуитски јазици. Проблемот не е само во бројката. Проблемот е во начинот на кој се поставува прашањето.
Проблемот не е во снегот, туку во зборот „збор“
Тука доаѓаме до посуштинскиот дел. Кога велиме „колку зборови има некој јазик за снег“, ние несвесно замислуваме дека сите јазици го градат речникот на ист начин како македонскиот или англискиот. А не го прават тоа. Некои јазици, меѓу нив и инуитските, имаат богата морфологија – значи зборовите можат да се надградуваат, да примаат наставки, нијанси, дополнувања и да создаваат многу форми што во друг јазик би биле фраза, опис или цела мала реченица. Токму затоа и едноставното пребројување станува лизгав терен. Britannica наведува дека за еден ескимски јазик речникот бележи само три корени за „снег“, а за друг лингвистите бројат околу дванаесет. Тоа веќе доволно кажува колку е несериозно кога некој ќе фрли една фиксна бројка како конечна вистина.
И да, англискиот исто така има повеќе зборови и нијанси: snow, sleet, slush, blizzard, flurry, drift, powder. Ако сакаме, и ние во македонскиот можеме да правиме разлики меѓу снег, лапавица, вејавица, нанос, голомразица и уште многу состојби што во секојдневниот говор не ги собираме под една единствена слика. Значи, приказната не покажува дека „тие гледаат повеќе од нас“, туку дека сите јазици имаат свои начини да ја сечат реалноста на значенски парчиња.
Ниту „Ескими“ е баш неутрален збор
Дополнителен проблем е што самиот збор „Ескими“ денес не е неутрален во секој контекст. Britannica забележува дека токму во овој мит упорно се користи израз што денес често се смета за пејоративен кога се однесува на Инуитите, а организацијата Inuit Tapiriit Kanatami јасно објаснува кои се канадските Инуити, каде живеат и како самите се именуваат. Затоа е попрецизно, а и покоректно, да зборуваме за Инуити кога мислиме на тие заедници, наместо механички да повторуваме стар термин што долго време се користел без многу чувствителност кон самото именување.
Ова не е само прашање на политичка коректност. Ова е прашање на елементарна точност. Ако веќе сакаме да зборуваме за нечиј јазик, култура и начин на живот, тогаш барем да почнеме со вистинскиот назив.
Зошто ни е толку драга оваа приказна
Мене ми е поинтересно нешто друго: зошто оваа реченица толку лесно опстанува. Зошто луѓето ја паметат, ја прераскажуваат и ја користат како аргумент и кога не знаат ништо друго за тие јазици? Мислам дека причината е едноставна. Приказната ни нуди брза интелектуална наслада. Таа ни дава чувство дека сме допреле до „тајната врска“ меѓу јазикот и светот. Со една реченица, без труд, без проверка, без нијанси.
А токму тука најчесто грешиме. Не само во лингвистиката. Во сè. Сакаме формули што веднаш објаснуваат народ, култура, историја, психологија, политика. Сакаме еден впечатлив пример да ни стане доказ за цела теорија. Па така снегот престанува да биде снег и станува алатка за нашата потреба да му се восхитуваме на туѓото без навистина да го разбереме.
Затоа оваа тема не е ситна јазична анегдота. Таа е мал прозорец во начинот на кој се создаваат митови. Некој ќе каже четири форми, друг ќе ги прераскаже како седум, трет ќе ги претвори во петнаесет, четврти во педесет, а петти веќе ќе зборува за „стотици зборови“. И тамам кога бројката целосно ќе се оттурне од изворот, таа ќе стане општоприфатена мудрост.
Што останува кога ќе ја оттурнеме сензацијата
Останува нешто многу повредно од митот. Останува сознанието дека јазиците навистина различно ја организираат стварноста, но не на евтин, циркуски начин. Не затоа што едните се „чудни“, а другите „обични“, туку затоа што секој јазик носи своја внатрешна логика, историја и структура. Универзитетот на Алјаска токму затоа нуди и посмирен, понаучен пристап кон ова прашање во текстот за инуитските термини за снег, каде убаво се гледа колку е погрешно од една популарна приказна да се бара груба, конечна бројка.
Па ако веќе сакаме една реченица за паметење, јас би ја свртел вака: не е најинтересно колку зборови има некој јазик за снег, туку колку лесно ние прифаќаме звучна неточност како знаење. И можеби баш таму – не во снегот, туку во нашата глад за лесни објаснувања – лежи вистинската приказна.
Да, можно е во одредени инуитски јазици и дијалекти да се издвојат повеќе форми, корени и изрази поврзани со снег. Но тврдењето дека „Ескимите имаат над 15 збора за снег“ не е стабилен факт што може така едноставно да се пласира како готова вистина. Попрецизно е да се каже дека ова е познат и често погрешно претставуван пример за тоа како различни јазици ги именуваат и обликуваат искуствата од светот околу нас. А тоа, искрено, е и поинтересно од самиот мит.
