Отуѓувањето денес ретко изгледа како драматична самотија. Почесто се појавува како нормален ден: човек станува, проверува пораки, работи, одговара, купува, се движи меѓу луѓе и навечер чувствува дека не бил навистина присутен во сопствениот живот. Тоа е најопасната форма на отуѓување – не кога човекот е сам, туку кога е постојано поврзан, а сепак внатрешно отсечен.
Современиот свет ја усоврши комуникацијата, но не и блискоста. Ја забрза размената, но не и разбирањето. Ни даде можност да бидеме видливи пред илјадници луѓе, а истовремено нè остави несигурни дали некој навистина нè гледа. Токму тука отуѓувањето престанува да биде само философски поим и станува секојдневна психолошка состојба.
Кога човекот станува туѓ на сопствениот живот
Во класичната философска традиција отуѓувањето најчесто се поврзува со Карл Маркс и неговата анализа на трудот. Во капиталистичкото општество, според Маркс, човекот може да стане туѓ на производот на својот труд, на самиот процес на работа, на другите луѓе и на сопствената човечка суштина. Не е проблемот само во тоа што човек работи многу, туку во тоа што неговата работа престанува да биде израз на неговата личност и станува сила што му се враќа како нешто туѓо, надворешно и непријателско. За поимот отуѓување во современата философија може да се види и статијата Alienation во Stanford Encyclopedia of Philosophy.
Но денешното отуѓување не живее само во фабриката, канцеларијата или економскиот систем. Тоа се вселува во јазикот, во телото, во погледот, во начинот на кој човекот се претставува себеси пред другите. Работникот од 19. век бил отуѓен од својот труд; човекот од 21. век често е отуѓен и од својот одмор. Дури и слободното време станува задача: да се сними, да се објави, да се докаже, да се претвори во знак дека животот се живее успешно.
Така човекот не само што произведува работи, туку почнува да произведува и верзија од себеси. Таа верзија треба да биде привлечна, стабилна, духовита, продуктивна, емотивно достапна, но не премногу ранлива. Во таа постојана самопрезентација се губи нешто суштинско: правото човек да биде недовршен, несигурен, тивок, обичен.
Поврзаноста без близина
Никогаш не сме имале повеќе канали за комуникација, а никогаш не сме биле понесигурни што значи вистински разговор. Пораката пристигнува веднаш, реакцијата се мери со знак, вниманието се дели на десетици фрагменти. Човекот не исчезнува од заедницата, туку се претвора во податок во неа: профил, статус, број, слика, впечаток.
Оваа состојба ја менува и самата психологија на секојдневието. Во сроден контекст Panoptikum веќе го отвора прашањето за психологијата на секојдневието, особено за менталната преоптовареност на современиот човек. Отуѓувањето е токму еден од нејзините најдлабоки симптоми: човекот не мора да биде физички одвоен од другите за да биде осамен; доволно е да биде постојано присутен насекаде, освен во себеси.
Блискоста бара време, тишина, ризик и доверба. Современата комуникација најчесто бара брзина, впечаток и контрола. Затоа многу односи стануваат функционални, но не и живи. Се разменуваат информации, но не и искуства. Се одржуваат контакти, но не и врски. Се зборува многу, а малку се кажува она што навистина боли.
Системот што го учи човекот да се гледа како проект
Отуѓувањето не доаѓа само од технологијата. Би било премногу лесно вината да се префрли врз телефонот, мрежите или алгоритмите. Тие се алатки, но и огледала. Во нив се гледа подлабока култура во која човекот е постојано повикан да се подобрува, да се споредува, да се продава, да се оптимизира.
Современиот човек сè почесто се доживува како проект без завршница. Треба да биде подобра верзија од себеси, но таа верзија никогаш не пристигнува. Треба да работи на телото, кариерата, односите, продуктивноста, емоционалната зрелост, личниот бренд. На прв поглед, тоа изгледа како слобода. Во суштина, често станува нова форма на притисок: човекот веќе не е само човек, туку задача што постојано заостанува зад сопствените очекувања.
Тука се појавува една од најболни форми на отуѓување – отуѓување од сопствената мера. Човекот престанува да се прашува што навистина му е потребно, а почнува да се прашува како изгледа неговиот живот однадвор. Внатрешниот глас се заменува со надворешна метрика: допаѓања, резултати, статус, видливост, продуктивност.
Кафкијанската сенка на секојдневието
Франц Кафка останува еден од најточните писатели на отуѓувањето затоа што не го прикажува човекот само како осамен, туку како заробен во систем што не може да го разбере. Кај него човекот не страда само затоа што е слаб, туку затоа што светот околу него зборува на јазик што го понижува. Во есејот на Panoptikum за Франц Кафка и кафкијанскиот свет оваа тема се отвора токму низ стравот, телото, вината и системот.
Кафкијанското денес не мора да биде судница, замок или бирократски лавиринт. Може да биде апликација што не објаснува зошто одбива пристап. Може да биде институција што бара документ за документ. Може да биде работна култура во која сите зборуваат за тим, а секој се чувствува заменлив. Може да биде живот во кој правилата постојано се менуваат, а човекот секогаш е виновен што не се приспособил навреме.
Во таков свет отуѓувањето станува чувство дека сопствениот живот се случува под туѓи услови. Не мора некој директно да те угнетува; доволно е да живееш во поредок во кој никогаш не си сосема сигурен што се бара од тебе, но знаеш дека секогаш можеш да бидеш оценет како недоволен.
Отуѓување од јазикот и смислата
Една од најмалку видливите форми на отуѓување е отуѓувањето од јазикот. Кога човекот почнува да зборува со готови формули, корпоративни фрази, политички клишеа или празни мотивациски реченици, тој не губи само стил. Губи допир со сопствената мисла.
Јазикот не е украс на животот. Тој е начин на кој човекот го разбира она што му се случува. Ако јазикот стане туѓ, и искуството станува туѓо. Затоа јавниот простор полн со фрази, пароли и агресивни поедноставувања не е само естетски проблем. Тој создава луѓе што сè потешко ја препознаваат сложеноста на сопствената болка.
Во тој контекст отуѓувањето е и криза на именувањето. Човекот чувствува замор, но го нарекува „пад на продуктивноста“. Чувствува тага, но ја нарекува „лош период“. Чувствува празнина, но ја покрива со зафатеност. Она што не може да се именува, тешко може да се преобрази.
Враќањето не е бегство од светот
Прашањето не е како човекот да избега од современиот свет. Таков одговор би бил романтична илузија. Не можеме едноставно да излеземе од технологијата, економијата, институциите, градот, брзината. Но можеме да престанеме да ги прифаќаме како единствена можна мера на животот.
Враќањето од отуѓувањето почнува со мали, но тешки движења: да се зборува поискрено, да се работи со повеќе свест, да се биде присутен без потреба секој миг да се претвори во доказ, да се чува тишината како простор, а не како празнина. Не станува збор за повлекување од луѓето, туку за враќање кон односите што не го трошат човекот до непрепознатливост.
Тука може да се препознае и старата философска грижа за внатрешната слобода. Во текстот на Panoptikum за Сенека и слободата во самиот човек стоичката мисла не се појавува како студена рамнодушност, туку како обид човекот да не му го предаде својот внатрешен простор на надворешниот хаос.
Отуѓувањето не се победува со голема декларација. Се слабее тогаш кога човекот повторно почнува да живее нешто што не е само улога, функција, профил или должност. Кога работата повторно има смисла, кога разговорот повторно има тежина, кога телото не е само проект, кога јазикот не е само маска, кога другиот човек не е публика, туку присуство.
Можеби најголемиот отпор кон отуѓувањето денес е едноставен, но редок: да се биде човек без постојано да се докажува дека се вреди. Да се живее не како претстава што треба да биде одобрена, туку како внатрешно населена стварност. Во свет што нè учи да бидеме видливи, најдлабоката човечка задача можеби е повторно да станеме присутни.
