Човекот отсекогаш сакал да знае дали животот му е даден како однапред напишана книга или како празна страница што самиот ја исполнува со зборови, грешки, избори и молчења. Во таа дилема се крие една од најстарите човечки немирности: дали живееме според судбина, или судбината е само името што му го даваме на животот откако ќе се случи?
Концептот на животот како судбина не е едноставна верба дека сè е однапред определено. Тој е подлабока философска претпоставка дека човекот не влегува во светот како целосно слободно суштество, туку како некој што веќе е впишан во време, тело, јазик, семејство, народ, историја, болка, случајност и наследство. Никој не ја избира својата прва околност. Никој не го избира мигот на раѓање, лицето на мајката, земјата во која ќе проговори, сиромаштијата или изобилството, првата загуба, првиот страв. Оттука започнува судбината – не како казна, туку како почетна положба на човекот во светот.
Судбината не е само надворешна сила
Во античката мисла судбината често се јавува како моќ поголема од човекот. Кај Грците таа не е каприц, туку ред. Дури и боговите не се секогаш над неа. Трагедијата токму таму ја наоѓа својата сила: човекот не страда затоа што е слаб, туку затоа што е поставен пред граници што не може да ги пречекори без последици. Едип не е трагичен само затоа што не знае; тој е трагичен затоа што, обидувајќи се да избега од судбината, оди право кон неа.
Сепак, философски најинтересното прашање не е дали судбината постои како некаква невидлива команда. Прашањето е зошто човекот има потреба да го мисли животот како судбина. Можеби затоа што животот, гледан однапред изгледа отворен, хаотичен и несигурен, а гледан наназад добива облик, линија и неизбежност. Кога ќе се случи љубов, велиме „така требало да биде“. Кога ќе се случи несреќа, велиме „така било пишано“. Така судбината станува јазик со кој човекот се обидува да му даде смисла на непредвидливото.
Слободата започнува во границата
Модерниот човек тешко ја прифаќа идејата за судбина затоа што сака да се гледа себеси како проект на сопствената волја. Тој сака да верува дека може да се измисли од почеток, да се преобликува, да избере сè, да победи сè. Но животот постојано го потсетува дека слободата не е бесконечен простор, туку движење во рамки. Ние не ја избираме секоја околност, но го избираме начинот на кој ќе ѝ одговориме.
Токму тука се отвора најдлабоката драма на човечкото постоење. Ако е сè однапред определено, тогаш човекот е само извршител на невидлив план. Ако, пак, сè е случајно и произволно, тогаш животот губи внатрешна смисла. Меѓу тие две крајности стои човечката состојба: ниту сме апсолутно слободни, ниту сме целосно заробени. Човекот не ја избира сцената, но го избира своето држење на неа. Не го избира времето во кое ќе живее, но може да избере дали ќе биде негов слуга, сведок или противник.
Карактерот како лична судбина
Една стара мисла вели дека карактерот е судбина. Во неа има сурова вистина. Многу од она што го нарекуваме животна судбина всушност е повторување на нашиот внатрешен образец. Човекот што постојано бега од одговорност ќе ја сретнува истата празнина во различни облици. Човекот што не знае да љуби ќе ја нарекува љубовта несреќна судбина, иако можеби неговата несреќа е во начинот на кој ја држи блискоста на растојание. Човекот што не умее да прости ќе живее во свет во кој минатото секогаш победува.
Според тоа, судбината не е само нешто што ни се случува. Таа е и нешто што го повторуваме. Во неа има наследство, случај, историски притисок и туѓа волја, но има и наши навики, стравови, копнежи, слабости и одлуки. Понекогаш човекот вели „таков ми бил животот“, а всушност мисли: „не знаев поинаку“. Тоа „не знаев поинаку“ е најчовечката реченица за судбината.
Животот како прифаќање, не како предавање
Да се мисли животот како судбина не мора да значи да се предадеме. Напротив, тоа може да значи да престанеме да ја трошиме силата во бесмислена омраза кон она што не можеме да го смениме. Прифаќањето не е капитулација. Тоа е трезвеност. Човекот што ја прифаќа својата конечност не престанува да живее; тој конечно почнува да живее без илузија дека е бог.
Судбината станува достоинствена тогаш кога човекот не ја користи како изговор. „Таква ми е судбината“ може да биде реченица на слабост, но може да биде и реченица на зрелост. Сè зависи од тоа дали со неа бегаме од изборот или го именуваме товарот што мораме да го носиме. Има товар што не сме го избрале, но начинот на носење секогаш открива нешто за нас.
Смислата се создава во одговорот
Животот како судбина не е готов одговор, туку отворено прашање. Тој нè принудува да признаеме дека човекот е суштество фрлено во свет што не го избрало, но и суштество способно да му даде форма на тоа фрлање. Во тоа е неговата трагика, но и неговото достоинство.
Можеби судбината не е пат што однапред е исцртан до последниот чекор. Можеби таа е средбата меѓу она што ни е дадено и она што го правиме со даденото. Во таа средба се раѓа животот: не како чиста слобода, не како слепа нужност, туку како тешка, неповторлива и човечка задача.
Човекот не може да ја поништи судбината, но може да ја протолкува со својот живот. А понекогаш, токму тоа толкување е единствената вистинска слобода што ја имаме.
