Во 2028. година Скопје ќе биде Европска престолнина на културата, но вистинското прашање веќе не е што ќе се случува во текот на една свечена година. Поважно е што од тоа ќе остане во градот кога ќе завршат концертите, изложбите, гостувањата и церемониите. Работната програма што во ноември беше отворена за јавна консултација покажува голем распон на идеи – од активирање запуштени културни простори и отворање на градот кон Вардар, до програми во сите десет скопски општини, меѓународни продукции и поинаков однос кон јавниот простор.
Скопје ја доби титулата во 2023. година, а Европската комисија денес го вбројува заедно со Ческе Будјејовице во Чешка и Бурж во Франција меѓу трите Европски престолнини на културата за 2028. година. Мотото „Culture over division“ – „Култура над поделбите“ – треба да ја претстави разноликоста на градот како простор за средба, а не како линија на раздвојување.
Програмата не почнува и не завршува во 2028. година
Една од поважните работи во работната културна програма на „Скопје 2028“ е што целиот процес не е замислен како календар од дванаесет месеци. Подготовките и тестирањето почнуваат во 2027. година, титуларната година е 2028., а во 2029. треба да следуваат активности поврзани со наследството на проектот.
Свеченото отворање е условно планирано за 23. февруари 2028. година. Камениот мост е замислен како централна точка, а Кале, Старата чаршија, плоштадот, ГТЦ и Вардар како последователни сцени на градското отворање. Во документот се предвидуваат светлосни и визуелни интервенции на реката без употреба на хемиски средства, европски оркестар и програма што треба да го активира градот од повеќе страни истовремено.
Работната рамка се движи низ четири поврзани етапи: „Култура над поделбите“, „Каде што се среќаваме“, „Оживеј го Скопје“ и „Заедничка иднина“. Токму тука се гледа амбицијата проектот да не биде фестивал со европска етикета, туку обид културата да се употреби како инструмент за повторно читање на градот.
Од Камениот мост до маалата – идејата е културата да излезе од центарот
Една од најинтересните линии во програмата е намерното поместување на дел од содржините од централното градско подрачје. Сите десет скопски општини треба да добијат простор за локални иницијативи, а планирано е и постепено создавање „Атлас на културната меморија“ во кој би се поврзале локалните приказни, институционалните истражувања и културните траги на маалата.
Се предлагаат микроиницијативи, отворени ателјеа, локални маршрути, работилници, мали градини и проекти што би ги вклучиле граѓаните во обликувањето на програмата. Проектот „Арт булевар“, на пример, ја отвора можноста повторно да се откријат уметничките и архитектонските ателјеа долж булеварот „Партизански одреди“, создадени во периодот на обновата на постземјотресно Скопје.
Во програмата се појавува и идејата за привремено активирање неискористени излози како мали галерии, како и можност за создавање уметнички кварт во напуштен индустриски комплекс. Сето тоа, сепак, останува условено од сопственичките односи, финансиската конструкција, техничката изводливост и професионалната селекција. Работниот документ самиот предупредува дека неговите носечки идеи се концептуални рамки, а не список на однапред одобрени проекти.
Вардар повторно како оска на градот
Ако во последните децении Вардар често беше третиран повеќе како простор меѓу две половини на Скопје отколку како вистински јавен простор, „Скопје 2028“ се обидува да ја врати реката во градската културна приказна. Во програмата се споменуваат речен театар, кино, привремена сцена, еколошки и уметнички содржини, како и настани поврзани со зелената култура.
За април 2028. година се предлагаат „Фестивал на зелената култура“ и акција „48 часа без автомобили“. Тоа веќе ја поместува темата од културната програма кон прашањето каков град сака Скопје да биде. Архитектката Даница Павловска-Циги, во предлози објавени во јавноста, оди уште подалеку и предлага пробен викенд-режим на проширена пешачка зона во 2027. година, зелена оска покрај Вардар, подобра урбана опрема, јавни чешми и итно уредување на јавните тоалети.
Овие предлози не се исто што и усвоената програма на „Скопје 2028“, но ја отвораат можеби најважната расправа што титулата може да ја предизвика: дали европска престолнина на културата може да биде град во кој културата се случува во салите, додека јавниот простор пред нив останува нефункционален?
Скопје има што да раскаже ако знае што сака да запамети
Особено силен дел од програмата е односот кон историската меморија на градот. Во март 2028. година е предвидено достоинствено одбележување на 85-годишнината од депортацијата на македонските Евреи, во соработка со Меморијалниот центар на Холокаустот, Еврејската заедница, архивите и историчарите.
На 26. јули 2028. година, 65 години по катастрофалниот земјотрес, концептот „Скопје возвраќа со љубов“ треба да ја врати во фокус меѓународната солидарност што помогна во обновата на градот. Замислата предвидува избор на најмалку 65 уметнички дела и нивно поврзување со архивски материјали, фотографии, сведоштва и приказни за обновата.
Тоа е природно продолжение на една од најсилните европски приказни што Скопје веќе ја поседува: градот кој по 1963 година стана место на меѓународна солидарност, модернистички урбанистички идеи и културни подароци од светот. Титулата во 2028 година има смисла токму ако тој капитал не се третира како носталгија, туку како материјал за современа култура.
Од јагоди покрај Треска до европски продукции
Програмата намерно излегува и од класичната претстава за култура како театар, музеј или концертна сала. Од април до октомври е предложена платформата „Сезони на Скопје: од поле до трпеза“, која го поврзува земјоделското наследство на Скопската Котлина со локалната храна, производителите и културата на секојдневието. Меѓу идеите се појавуваат јагодите покрај Треска, скопската цреша и кајсија, „скопскиот јабучар“, драчевскиот кромид и традицијата на подготовка на зимница.
Во мај 2028., пак, Скопје треба да биде домаќин и копродуцент на избрани европски и меѓународни проекти од музиката, театарот, танцот, филмот, визуелните и интердисциплинарните уметности. Во јуни идејата за „100 сцени – еден град“ треба да ги активира локалните простори и да покаже дека европската културна престолнина не мора да има само една сцена.
Во целиот процес се предвидува и поголема пристапност за лицата со попреченост, со знаковен јазик, титлување, аудиоопис и тактилни формати, како и програми за младите автори, резиденции, менторство и платени продукции. Тоа се детали што можат да изгледаат помалку спектакуларно од големото отворање, но токму тие ќе покажат дали проектот навистина ја менува културната инфраструктура или само произведува настани.
Најголемиот тест нема да биде програмата, туку изведбата
Амбицијата на „Скопје 2028“ е голема, а финансиската приказна околу проектот со години се менува и бара особена јавна прецизност. Во апликациската и мониторинг-документацијата се појавува многу поголема финансиска рамка од онаа што подоцна беше предмет на домашното законско и буџетско планирање. Токму затоа прашањето за стабилното финансирање, транспарентното управување и реалната изводливост останува централно.
Европската комисија во својот извештај за 2026. година забележува дека подготовките се забрзани, но дека остануваат прашања поврзани со транспарентното управување, стабилното финансирање, навремената реализација и соработката со културните партнери. Panoptikum претходно пишуваше токму за јавната доверба и финансиската транспарентност околу „Скопје 2028“.
Тоа е важна разлика. Европска престолнина на културата не се добива за градот една година да изгледа поубаво пред камерите. Смислата е културната година да остави институции што подобро работат, јавни простори што повторно се користат, независна сцена што има услови за развој, меѓународни врски што продолжуваат и граѓани кои поинаку го доживуваат градот.
Скопје има уште нешто повеќе од една година до условно планираното отворање. Доволно за видливи промени, но премалку за импровизација. Ако 2028 остане запаметена по неколку големи сцени и гости, титулата ќе помине. Ако зад неа останат подобар градски простор, оживеани културни точки, посилни институции, нови културни навики и чувство дека градот повторно му припаѓа на човекот што живее во него – тогаш Скопје навистина ќе ја искористи својата година на европската културна мапа.










