Четврти мај е датум во кој историјата не зборува со еден глас. Во него има револуционерна жртва, студентски бунт, воени пресврти, цивилна трагедија, но и подвизи што ја менуваат видливоста на жените во простори кои долго биле затворени за нив. Тоа е ден во кој различни времиња се допираат: Македонија пред Илинден, Кина по Првата светска војна, Пацификот во Втората светска војна, универзитетската Америка од времето на Виетнам и современиот моторспорт.
Гоце Делчев и македонската меморија на 4 мај
За македонската историја, 4 мај најнапред го носи името на Гоце Делчев. Во 1903 година, во селото Баница, во Егејска Македонија, Делчев загинал во борба со османлиските сили, само неколку месеци пред Илинденското востание. Неговата смрт не е само биографски крај на еден револуционер, туку прекин на една визија: организирана, народна, морално дисциплинирана борба за слобода, во која идејата требало да биде посилна од личната слава.
Делчев останува една од најгустите симболички фигури во македонската историска свест. Според агенцискиот преглед „Today in history“ на МИА, тој загинал на 4 мај 1903 година во Баница, а неговото име и денес е поврзано со националноослободителното движење од крајот на XIX и почетокот на XX век. Затоа овој датум кај нас не е само календарска белешка, туку ден на паметење.
Кога студентите ја отвораат вратата на новото време
Во 1919 година, 4 мај станал пресвртница и во кинеската историја. На тој ден студентите во Пекинг излегле на протести против одлуките на Версајската мировна конференција, особено против пренесувањето на германските права во Шандонг врз Јапонија. Од тој протест се родило Мајското четвртомајско движење – политички, културен и интелектуален бран што барал национална независност, нова култура, нов јазик и нова свест.
Encyclopaedia Britannica го опишува движењето како интелектуална револуција и социополитичко реформско движење што ја насочило Кина кон преиспитување на старите хиерархии. Во таа смисла, 4 мај не бил само ден на протест, туку почеток на една поширока расправа за тоа што значи една земја да се модернизира без да се откаже од себе.
Морска битка без поглед кон непријателот
На 4 мај 1942 година започнала Битката во Коралното Море, една од најзначајните поморски пресметки во Втората светска војна. Во неа силите на САД и сојузниците се судриле со јапонската флота во обид да се запре јапонскиот продор кон Порт Морсби во Нова Гвинеја. Она што ја прави оваа битка историски посебна е фактот што бродовите на спротивставените страни не се виделе и не стрелале директно едни кон други; ударите биле изведувани преку авијација од носачи на авиони.
Според Britannica, битката траела од 4 до 8 мај 1942 година и го запрела јапонскиот план за напредување кон Порт Морсби. Воената историја тука јасно го означува преминот кон нов тип војување: морето веќе не било само простор на топови и оклопни бродови, туку и воздушна шаховска табла.
Кент Стејт – раната што ја отвори Америка
Во 1970 година, 4 мај се врежал во американската историја како ден на трагедијата на Универзитетот Кент Стејт во Охајо. За време на протестите против проширувањето на Виетнамската војна во Камбоџа, Националната гарда отворила оган врз студенти. Четворица биле убиени, а деветмина ранети.
Овој настан не останал само локална трагедија, туку станал симбол на длабоката поделба во американското општество и на опасноста кога државната сила се судрува со младинскиот бунт. Универзитетот Кент Стејт денес го чува споменот на 4 мај 1970 година како трајна опомена за политичкото насилство, јавниот протест и границите на демократското несогласување.
Жените на Манаслу и врвот над 8.000 метри
Истиот датум има и поинаква, светла страна. Во 1974 година, јапонска женска експедиција стигнала на врвот Манаслу на Хималаите. Тоа бил историски момент во алпинизмот: првпат жени искачиле планински врв повисок од 8.000 метри. Манаслу, осмиот највисок врв во светот, со тоа станал сцена на подвиг што не ја менувал само спортската статистика, туку и претставата за женската издржливост, храброст и присуство во екстремните дисциплини.
Според Guinness World Records, Мие Мори, Наоко Накасеко и Масако Учида од Јапонија го достигнале врвот на 4 мај 1974 година. Во календар во кој има многу војни и загуби, оваа белешка внесува неопходна рамнотежа: историјата не ја пишуваат само армии и влади, туку и луѓе што ги поместуваат границите на возможното.
Фолкландската војна и ударот врз HMS Sheffield
На 4 мај 1982 година, за време на Фолкландската војна, британскиот разурнувач HMS Sheffield бил погоден од аргентински проектил Exocet. Во нападот загинале дваесет членови на екипажот, а бродот подоцна потонал. Настанот силно одекнал во британската јавност, затоа што станувало збор за прв голем шок за Кралската морнарица во конфликтот и за потврда дека модерната противбродска ракета ја менува логиката на поморската војна.
Imperial War Museums го бележи нападот врз HMS Sheffield како еден од драматичните моменти на Фолкландскиот конфликт. Во пошироката слика на 4 мај, овој настан стои покрај Коралното Море како уште една потврда дека морските битки во XX век сè повеќе се водат од далечина, со технологија што ја прави смртта речиси невидлива до последниот миг.
W Series и првата победа на Џејми Чедвик
Во 2019 година, 4 мај добил и современа спортска белешка. На патеката Хокенхајмринг во Германија се возела првата трка од W Series, женско едноседно автомобилско првенство создадено за поголема видливост и конкурентност на жените во моторспортот. Победила Британката Џејми Чедвик, која подоцна станала и прва шампионка на сезоната.
Како што објави Reuters, Чедвик ја добила првата трка од новата серија на 4 мај 2019 година во Хокенхајм. На датум што памети многу судири, оваа трка носи друга порака: дека историјата се менува и тогаш кога некој конечно добива простор да се натпреварува таму каде што долго бил невидлив.
Така 4 мај останува датум со повеќе лица. Од Баница до Пекинг, од Коралното Море до Кент Стејт, од Хималаите до Хокенхајм, тој покажува дека историјата не е права линија, туку густо ткаење од борби, загуби, отпор и човечки пробиви. Токму затоа вреди да се чита не како список, туку како ден во кој светот неколкупати го сменил својот тон.
