Има филмски ѕвезди што ги паметиме по улогите, други по гласот, по една сцена или по реченица што останала подолго од самиот филм. Рудолф Валентино припаѓа на една поинаква, денес речиси исчезната категорија. Него светот го запомни како слика – како поглед, движење, силуета и присуство пред камерата. Како мит создаден во време кога филмот сè уште немаше глас, а веќе знаеше како да создава обожување.
Валентино бил роден во Италија во 1895. година, а како млад човек заминал во Соединетите Американски Држави. Пред Холивуд неговиот живот воопшто не изгледал како пат што неизбежно води кон слава. Работел различни работи, танцувал и се обидувал да најде место во една земја во која бил странец. Подоцна филмската индустрија ќе го претвори токму тој европски имигрант во едно од најпрепознатливите лица на 20-тите години на 20-от век.
За да се разбере зошто Валентино бил толку голем феномен, треба да се вратиме во ерата кога немиот филм го претворал лицето и гестот во цел јазик. Актерот немал на располагање снимен дијалог, но имал крупен план, движење, поглед и телесна експресија. Во таков свет Валентино ја нашол својата најголема сила.
Моментот кога Валентино стана ѕвезда
Пресвртот доаѓа во 1921. година со The Four Horsemen of the Apocalypse. Филмот на Rex Ingram, според романот на Vicente Blasco Ibáñez, го претворил Валентино во голема филмска ѕвезда. Во архивата на Библиотеката на Конгресот филмот е документиран како едно од значајните дела на американската немофилмска ера, а Валентино е наведен меѓу неговите главни актери.
Истата година следувал The Sheik, филмот што уште посилно го врзал неговото име со ликот на егзотичниот и опасно привлечен љубовник. Токму тука започнал митот што постепено ќе стане поголем од актерот. Валентино веќе не бил само човек што игра во филмови – неговото лице станало ветување за романса, страст и бегство од секојдневието.
Денес дел од тие филмски претстави неизбежно ги гледаме со историска дистанца. Нивниот „Ориент“ бил холивудска фантазија, создадена од стереотипи и западни претстави за егзотичниот свет. Но токму поради тоа филмовите на Валентино се интересни и како документи за своето време. Тие кажуваат нешто не само за киното, туку и за желбите, стравовите и фантазиите на публиката што ги гледала.
Холивуд откри дека може да произведува и личности
Со Валентино станува видлива една од најмоќните способности на филмската индустрија: да не произведува само филмови, туку и личности. Актерот може да има свое име, биографија и приватен живот, а публиката сепак да познава нешто сосема друго – внимателно создаден јавен лик. Неговата коса, профилот, начинот на облекување, танцот и фотографиите станале дел од таа конструкција исто колку и улогите. Ако денес зборуваме за „бренд“ на славна личност, Валентино живеел во времето кога Холивуд допрва откривал колку далеку може да оди тој механизам.
Во тој поглед неговата приказна природно се надоврзува на пошироката историја на фабриката за соништа – на начинот на кој Холивуд научи да создава светови, херои и колективни фантазии. Валентино не бил само производ на тој систем. Тој бил еден од неговите први големи докази дека публиката може да се врзе за филмска личност речиси толку силно колку и за самата приказна.
Заводник што ја вознемири претставата за машкоста
Неговата огромна популарност не била прифатена без отпор. Валентино се појавил во американската култура во време кога претставата за тоа како треба да изгледа и да се однесува еден маж била прилично тесна. Неговата елеганција, внимателно негуваниот изглед, танцувачкото држење и силната привлечност што ја имал кај женската публика се судриле со грубиот, воздржан и традиционален машки идеал.
Така се создава необичен парадокс. На екранот бил претставуван како еден од најголемите љубовници на своето време, додека дел од јавноста истовремено го исмевала затоа што не одговарал на нејзината претстава за машкост. Валентино станал место на кое едно општество ги проектирало сопствените несигурности околу полот, сексуалноста, имиграцијата и новите модели на популарната култура.
Од денешна перспектива токму ова го прави поинтересен од едноставната етикета „латино љубовник“. Неговата слава покажува дека масовната култура уште пред еден век веќе умеела да предизвика јавни расправи за изгледот, телото и идентитетот на славната личност.
Човекот зад сликата што публиката ја посакуваше
Како што растела славата, така станувала сè потешка границата меѓу Валентино како човек и Валентино како јавна фантазија. Неговиот приватен живот бил предмет на огромно медиумско внимание. Браковите, врската со Natacha Rambova и конфликтите со филмските студија биле следени од весниците речиси како продолжение на неговите филмови. Архивскиот водич на Library of Congress покажува колку интензивно американскиот печат ја следел и кариерата и приватноста на актерот.
Најинтересното е што Валентино самиот чувствувал колку јавната слика може да стане затвор. Особено му пречело постојаното поистоветување со „шеикот“. Во материјалите на американскиот Национален филмски регистар е забележано дека тој тешко го прифаќал фактот што дел од публиката не правела јасна разлика меѓу актерот и фантазијата што ја гледала на екранот.
Во ова има нешто изненадувачки современо. Денес истиот конфликт го гледаме кај актери, музичари и луѓе што живеат пред милионска публика на социјалните мрежи. Технологијата се сменила, но проблемот останал: колку од јавната личност навистина му припаѓа на човекот, а колку на публиката што создава сопствена верзија од него?
Смртта што го замрзна митот
Рудолф Валентино починал на 23. август 1926. година, на само 31 година, по ненадејно влошување на здравствената состојба. Неговата смрт предизвикала огромен интерес и реакции кај публиката, додека неговиот последен филм, The Son of the Sheik, веќе ја потврдувал неговата обновена популарност. Филмот подоцна бил вклучен во американскиот National Film Registry.
Раната смрт има чудна моќ над историјата на славните. Таа ја прекинува биографијата пред јавноста да види стареење, пад, повторно издигнување или заборавање. Валентино никогаш не стигнал до големиот премин од немиот кон звучниот филм. Никогаш нема да дознаеме дали неговиот глас, акцент и актерски стил ќе преживееле во новата филмска ера.
За разлика од Грета Гарбо, која сама се повлече и му дозволи на сопствениот мит да живее без неа, Валентино немал можност да одлучи како ќе заврши неговиот однос со славата. Смртта го направила тоа наместо него.
Тој останал засекогаш млад. А Холивуд добил нешто што подоцна многупати ќе го повтори – ѕвезда што веќе не старее, туку продолжува да постои во фотографии, филмски кадри и колективна меморија.
Зошто Валентино сè уште е важен
Најлесно е денес да го сведеме на неколку формули: ѕвезда на немиот филм, секс-симбол на дваесеттите, „шеикот“ на Холивуд. Но неговото вистинско значење е пошироко. Валентино стои на почетокот на модерната култура на славните – во моментот кога филмската индустрија сфатила дека публиката не купува само билет за приказната, туку создава однос со лицето што ја носи.
Затоа неговото место во историјата не зависи од тоа дали денес го сметаме за најголемиот актер на немиот филм. Филмската историја има многу поголеми уметнички фигури, а киното постојано се менувало преку автори, актери и технолошки пресврти. Кај Валентино нешто друго било револуционерно: размерот на желбата што едно лице можело да ја произведе во масовната публика.
Сто години подоцна неговата приказна звучи помалку далечно отколку што би очекувале. Денес славата се произведува побрзо, се мери во следбеници и кружи низ екрани што ги носиме во џеб. Во времето на Валентино била потребна затемнета кино-сала. Механизмот, сепак, веќе бил таму.
Рудолф Валентино затоа не остана само убаво лице од немиот филм. Тој остана една од првите големи лекции за тоа што се случува кога човекот ќе стане слика, сликата ќе стане желба, а желбата – индустрија.
