Кога велиме „најнаградувани филмови“, мора да внимаваме да не паднеме во статистичка замка. Филм од 1959 година и филм од 2023 година не се натпреварувале во ист свет. Денес има многу повеќе фестивали, критичарски здруженија, гилдии, онлајн бази и регионални награди. Затоа поновите филмови, во голите бројки, често изгледаат „понаградувани“ од класичните ремек-дела. Но историјата на филмот не се мери само со број на статуетки, туку со прашањето: што останало по нив?
Затоа оваа листа ги чита десетте филмови како две паралелни вистини: едната е статистичката награденост, видлива во современите бази на награди и номинации; другата е историската тежина, особено Оскарите, касовниот резултат, културната меморија, музиката и кариерата што ја смениле. Рекордот по Оскари и натаму го делат три филма – „Ben-Hur“, „Titanic“ и „The Lord of the Rings: The Return of the King“, секој со 11 освоени Оскари, што го потврдува и Guinness World Records. Од друга страна, современите бази бележат огромни бројки за филмови како „Everything Everywhere All at Once“, „Oppenheimer“ и „Parasite“, што говори за новата, глобална и многу разгранета наградна инфраструктура.
Во филмската рубрика на Паноптикум ваквата тема не е само листа за љубители на кино. Таа е приказна за тоа како филмот станува колективна меморија: преку лик, музика, сцена, реплика, плач во темна сала, или преку момент кога публиката разбира дека пред неа не е само забава, туку уметност што ќе остане.
1. „Everything Everywhere All at Once“ – хаосот на современиот човек како семејна молитва
Најновиот голем феномен во ова друштво е „Everything Everywhere All at Once“ од 2022 година. Режисери и сценаристи се Даниел Кван и Даниел Шајнерт, познати како The Daniels, а музиката ја создаде Son Lux. Во главните улоги се Мишел Јео, Ки Хуј Кван, Стефани Хсу, Џејми Ли Кертис и Џејмс Хонг. Филмот обработува тема што на хартија звучи невозможно: мултиверзум, мигрантско семејство, даночна контрола, мајчинска вина, егзистенцијален замор и љубов што преживува во апсурдот.
IMDb бележи 408 награди и 382 номинации за филмот, што го прави еден од најмоќните современи примери на наградна доминација. Освои и седум Оскари, меѓу кои за најдобар филм, режија, оригинално сценарио, главна женска улога за Мишел Јео, споредна машка улога за Ки Хуј Кван и споредна женска улога за Џејми Ли Кертис.
Музички, филмот нема класичен all time хит во духот на „My Heart Will Go On“, но песната „This Is a Life“, со Дејвид Бирн, Мицки и Son Lux, стана препознатлив белег на филмот и доби оскаровска номинација. Најголемиот кариерен пресврт му се случи на Ки Хуј Кван: некогашно детско лице од „Indiana Jones and the Temple of Doom“ и „The Goonies“, тој се врати како возрасен актер со улога што му донесе Оскар и нов живот во Холивуд. Филмот заработи околу 147,9 милиони долари во светски рамки според Box Office Mojo – бројка што не личи на блокбастер, но е огромен успех за независен, чуден, ризичен филм.
2. „Oppenheimer“ – човекот што ја отвори вратата на атомската совест
„Oppenheimer“ на Кристофер Нолан е филм за научникот Џ. Роберт Опенхајмер, но всушност е филм за моментот кога човечкиот ум ја достигнува сопствената опасност. Нолан е режисер и сценарист, според биографската книга „American Prometheus“, а музиката ја компонира Лудвиг Јорансон. Главните улоги ги носат Килијан Марфи, Емили Блант, Мет Дејмон, Роберт Дауни Џуниор, Флоренс Пју, Кенет Брана и други.
IMDb бележи 370 награди и 378 номинации, а филмот освои седум Оскари, вклучувајќи најдобар филм, режија, главна машка улога за Килијан Марфи и споредна машка улога за Роберт Дауни Џуниор. За Марфи ова беше круна на долгата соработка со Нолан и конечно преминување од силен карактерен актер во прва оскаровска линија. За Роберт Дауни Џуниор, улогата на Луис Штраус беше клучна: по деценија во сенката на Iron Man, тој повторно беше прочитан како драмски актер.
Музиката на Јорансон нема класична песна-хит, но темата „Can You Hear the Music“ стана една од најпрепознатливите современи филмски композиции, особено во дигиталната култура. Филмот заработи 975,8 милиони долари во светски рамки, што е извонреден резултат за тричасовна биографска драма со густа дијалошка структура.
3. „Parasite“ – кога куќата станува слика на класното насилство
„Parasite“ на Бонг Џун-хо е еден од најважните филмови на XXI век, затоа што докажа дека филм на корејски јазик може да го освои центарот на американската оскаровска машинерија без да се откаже од сопствениот јазик, ритам и културен контекст. Бонг Џун-хо го режираше филмот и го напиша сценариото заедно со Хан Џин-вон. Музиката е на Јунг Џе-ил, а главните улоги ги носат Сонг Канг-хо, Ли Сун-кјун, Чо Јео-џонг, Чои Ву-шик, Парк Со-дам и Џанг Хје-џин.
Филмот обработува класна нееднаквост, но не како лекција, туку како архитектура. Горниот кат, подрумот, мирисот, дождот, масата и дневната соба стануваат социјална мапа. IMDb бележи 309 награди и 261 номинација, а филмот освои четири Оскари: најдобар филм, режија, оригинално сценарио и меѓународен филм. Тоа беше историски момент: „Parasite“ стана првиот филм што не е на англиски јазик со Оскар за најдобар филм.
Нема all time хит песна, но музичката тема и особено „A Glass of Soju“ функционираат како тивка иронија на филмот. Кариерно, најмногу го зацементира меѓународниот статус на Бонг Џун-хо и на Сонг Канг-хо. Заработката изнесува околу 263,4 милиони долари во светски рамки, што е исклучителен резултат за неанглиски филм со мрачна сатирична структура.
4. „12 Years a Slave“ – кога историјата не дозволува дистанца
„12 Years a Slave“ на Стив Меквин е филм што не ја користи историјата како костим, туку како рана. Сценариото е на Џон Ридли, според мемоарите на Соломон Нортап од 1853 година. Музиката е на Ханс Цимер, а главните улоги ги носат Чиветел Еџиофор, Мајкл Фасбендер, Лупита Нјонго, Сара Полсон, Бенедикт Камбербач, Пол Дано и Бред Пит.
Темата е ропството, но во јадрото е нешто уште пострашно: правното и човечкото исчезнување на еден слободен човек. IMDb бележи 244 награди и 338 номинации, а филмот освои три Оскари, меѓу кои најдобар филм, адаптирано сценарио и споредна женска улога за Лупита Нјонго. Токму улогата на Патси ѝ донесе на Нјонго светска видливост и веднаш ја постави во редот на актерки што не можат да бидат игнорирани.
Музиката на Цимер е силна, минималистичка и болна, но филмот нема песна што станала поп-културен all time хит. Неговата сила не е во мелодијата што се пее, туку во тишината што останува. Филмот заработи околу 187,7 милиони долари.
5. „Gravity“ – осаменоста во вселената како чисто кино
„Gravity“ на Алфонсо Куарон е технички спектакл, но неговата суштина е едноставна: човек сам во бескрајот, без земја под нозете и без сигурност дека ќе се врати. Куарон го режираше филмот и го напиша сценариото со Џонас Куарон. Музиката е на Стивен Прајс, а филмот практично се потпира врз Сандра Булок и Џорџ Клуни.
IMDb бележи 240 награди и 188 номинации. Филмот освои седум Оскари, меѓу кои режија, кинематографија, визуелни ефекти, монтажа, оригинална музика и звук. За Сандра Булок ова не беше почеток на кариера – таа веќе беше ѕвезда – но беше доказ дека може да носи речиси цел филм сама, со физичка и емоционална дисциплина.
Музиката на Прајс е функционална како дишење и паника, но нема песна што влегла во поп-меморијата. Заработката е околу 723,7 милиони долари, што го прави еден од најуспешните авторско-технички спектакли на современиот Холивуд.
6. „The Artist“ – немиот филм се врати како триумф
„The Artist“ на Мишел Азанависјус е љубовно писмо до немиот филм, но и интелигентна приказна за стравот од технолошка промена. Режисер и сценарист е Азанависјус, музиката е на Лудовик Бурс, а главните улоги ги носат Жан Дижарден, Беренис Бежо и Џон Гудман.
Филмот раскажува за актер од ерата на немиот филм кој не може да се прилагоди на доаѓањето на звукот. Во тоа има уметничка носталгија, но и современа порака: секоја технологија некого воздигнува, а некого го остава зад себе. Според достапните наградни податоци, „The Artist“ има околу 150 награди и 188 номинации, а освои пет Оскари, вклучувајќи најдобар филм, режија, главна машка улога, музика и костимографија.
Најголем кариерен успех му донесе на Жан Дижарден, кој стана првиот француски актер со Оскар за главна машка улога. „Waltz for Peppy“ остана најпрепознатлива музичка тема, но не и all time хит во поп-смисла. Филмот заработи околу 133,4 милиони долари. Овој филм природно се надоврзува на Паноптикумовиот текст за немиот филм и Чарли Чаплин, бидејќи ја покажува истата стара вистина: лицето понекогаш кажува повеќе од дијалогот.
7. „La La Land“ – љубов, амбиција и болката на изборот
„La La Land“ на Демиен Шазел е мјузикл за современ Лос Анџелес, но всушност е филм за цената на сонот. Шазел е режисер и сценарист, музиката е на Џастин Хурвиц, а главните улоги ги носат Ема Стоун и Рајан Гослинг. Филмот обработува љубов меѓу пијанист и актерка, но неговата вистинска тема е прашањето дали успехот секогаш бара некаква загуба.
Според листата на признанија, „La La Land“ има 125 награди и 303 номинации, освои рекордни седум Златни глобуси, пет БАФТА награди и шест Оскари од 14 номинации. Ема Стоун со улогата на Миа го доби Оскарот за главна женска улога и ја потврди својата трансформација од шармантна комична актерка во сериозна филмска авторка на лик.
Музиката е еден од најсилните адути: „City of Stars“ стана глобално препознатлива песна, додека „Audition (The Fools Who Dream)“ остана емотивното срце на филмот. Заработката, според IMDb, е околу 523 милиони долари.
8. „Slumdog Millionaire“ – судбината како телевизиски квиз
„Slumdog Millionaire“ на Дени Бојл е филм за сиромаштијата, љубовта, случајноста и медиумскиот спектакл. Сценариото е на Сајмон Бофој, според романот „Q & A“ на Викас Сваруп, а како ко-режисерка за индиските делови е наведувана Лавлин Тандан. Музиката е на А. Р. Рахман. Главните улоги ги носат Дев Пател, Фрида Пинто, Анил Капур и Ирфан Кан.
Филмот обработува приказна за момче од сиромашните квартови на Мумбаи кое преку квизот „Кој сака да биде милионер?“ ја раскажува својата животна траума. Освои осум Оскари, меѓу кои најдобар филм, режија, адаптирано сценарио, музика и песна. За Дев Пател ова беше улога што од непознат млад актер направи глобално лице. За Фрида Пинто, исто така, беше влез во меѓународна кариера.
Тука имаме вистински all time хит: „Jai Ho“ на А. Р. Рахман, песна што излезе надвор од филмот и стана глобален музички знак. Филмот заработи околу 378,4 милиони долари.
9. „The Lord of the Rings: The Return of the King“ – фантазијата конечно ја освои академијата
„The Lord of the Rings: The Return of the King“ на Питер Џексон е финалето на една од најголемите филмски трилогии. Режисер е Џексон, сценариото го напишаа Френ Волш, Филипа Бојенс и Питер Џексон според Џ. Р. Р. Толкин, а музиката е на Хауард Шор. Главните улоги ги носат Елајџа Вуд, Виго Мортенсен, Ијан Мекелен, Шон Астин, Орландо Блум, Лив Тајлер, Енди Серкис и други.
Темата е борбата меѓу доброто и злото, но во подлабок слој филмот зборува за товарот на мисијата, пријателството, жртвата и крајот на една епоха. Филмот освои 11 Оскари од 11 номинации – совршена оскаровска победа – и со тоа се израмни со „Ben-Hur“ и „Titanic“ како филм со најмногу Оскари во историјата.
Музички, „Into the West“ на Ени Ленокс освои Оскар за оригинална песна, но најтрајна остана целата Шорова партитура, особено темите за Шајр и Гондор. Кариерно, филмот го зацврсти Питер Џексон како еден од најголемите режисери на спектакл и му даде на Енди Серкис историско место во развојот на motion capture актерството преку Голум. Заработи околу 1,14 милијарди долари во светски рамки.
10. „Titanic“ и „Ben-Hur“ – двата стари џина што сè уште не се симнати од тронот
Ако мора да се избере само еден од овие два филма за „десеттото место“, статистиката по заработка би го избрала „Titanic“, а историската епика би го задржала „Ben-Hur“. Но тие мора да стојат заедно затоа што со „The Return of the King“ го делат најсветиот оскаровски рекорд: 11 Оскари.
„Titanic“ од 1997 година го режираше и напиша Џејмс Камерон, музиката е на Џејмс Хорнер, а главните улоги ги носат Леонардо Ди Каприо и Кејт Винслет. Филмот обработува љубовна приказна сместена во историската катастрофа на бродот „Титаник“, но неговата вистинска формула е судирот меѓу класата, младоста, технолошката гордост и смртта. Музичкиот all time хит е неспорен: „My Heart Will Go On“ во изведба на Селин Дион. Филмот заработи околу 2,264 милијарди долари во светски рамки и останува најголемиот касовен гигант на оваа листа. Улогата на Роуз ја претвори Кејт Винслет во глобална ѕвезда, а Ди Каприо во културен феномен на една генерација.
„Ben-Hur“ од 1959 година го режираше Вилијам Вајлер, сценариото е припишано на Карл Танберг, со значаен некредитиран придонес на други автори во развојот на текстот, музиката е на Миклош Рожа, а главната улога ја носи Чарлтон Хестон. Темата е предавство, вера, робување, одмазда и духовно преобразување во епска античка рамка. Нема поп-хит песна, но партитурата на Рожа е една од големите симфониски филмски музики на класичниот Холивуд. Улогата на Јуда Бен-Хур му донесе Оскар на Хестон и го дефинираше како лице на библиско-историскиот спектакл. Номиналната заработка денес изгледа скромно – околу 74,4 милиони долари во базите на Box Office Mojo – но тоа е бројка што не ја покажува целата историска тежина на филмот во време кога билетите, пазарите и реизданијата функционирале поинаку.
Кој најдолго се прикажувал во кино салите?
Од оваа група, најсилен кандидат за филм со најдолг и најмасовен кино-живот е „Titanic“. Неговата оригинална кино-сезона беше необично долга, а подоцнежните реизданија во 3D и јубилејните враќања дополнително му го продолжија животот во салите. Тој не беше само филм што се гледаше; беше настан на кој луѓето се враќаа. „Ben-Hur“ исто така имаше долга кино и реиздавачка историја, но модерната глобална мерливост и повторните изданија го прават „Titanic“ најцврстиот одговор во оваа конкуренција.
Кој е апсолутниот хит?
Ако „апсолутен хит“ значи најголема заработка, најголема препознатливост на музиката и најширок емотивен дострел, победник е „Titanic“. Тој има сè: 11 Оскари, светска заработка над 2,2 милијарди долари, песна што ја знаат и луѓе што не го гледале филмот, две актерски кариери што експлодираа во светски мит и приказна што функционира на речиси секој јазик.
Но ако „апсолутен хит“ значи најчист оскаровски триумф, тогаш тоа е „The Lord of the Rings: The Return of the King“ – 11 номинации, 11 победи, без промашување. Ако значи најголем современ награден феномен, тогаш тоа е „Everything Everywhere All at Once“. Ако значи најважен културен пробив надвор од англоамериканската доминација, тоа е „Parasite“.
Затоа финалниот уреднички одговор би бил ваков: „Titanic“ е најголемиот апсолутен поп-културен хит, „The Return of the King“ е најсовршениот оскаровски триумф, а „Parasite“ е најважниот доказ дека светското кино конечно почна да зборува со повеќе од еден центар.
Што ни кажуваат овие филмови за киното?
Големите награди не создаваат секогаш големи филмови. Понекогаш само ги препознаваат. Она што ги поврзува овие десет наслови не е жанрот: тука има фантазија, биографска драма, мјузикл, историски еп, социјална сатира, вселенски трилер, нем филм и романтична катастрофа. Ги поврзува тоа што секој од нив, во својот најдобар момент, ја нашол точката каде што техниката престанува да биде техника и станува чувство.
Филмот е уметност на колективна работа, но паметиме лица, звуци и сцени. Паметиме како Фродо не може повеќе, како Роуз ја пушта минатото во океанот, како Патси стои пред нечовечката историја, како Евелин во „Everything Everywhere All at Once“ ја открива нежноста среде хаосот, како Опенхајмер сфаќа дека мислата може да ја запали планетата. Тоа е причината зошто овие филмови не се само победници на церемонии. Тие се дел од големата темна сала во која човештвото, барем за два часа, се гледа себеси.
За поширок контекст на филмот како културна навика, вреди да се поврзе и со Паноптикумовиот текст за кинокултурата во Македонија и светот, бидејќи големите филмови не живеат само од награди. Тие живеат од публика што знае да гледа.
