Пенталогијата „Јава од искони“ е поставена како голем книжевен проект „за идентитетскиот опстанок“, а не како обична низа од пет романи поврзани само со тематска сродност. Веќе самата поставка на првиот роман, „Лавиринт од слики“, со поднаслов „за состојби со векови“, ја најавува основната творечка стратегија: ова не е романескен свет што сака само да раскаже судбини, туку свет што сака да ги разоткрие состојбите – лични, народни, историски, морални, политички, метафизички. Во таа смисла, целата пенталогија може да се чита како огромен лавиринт од слики, гласови, симболи, спомени, кошмари, историски сенки и идентитетски искушенија.

Она што ја држи оваа целина не е класична фабула, туку свеста што сведочи. Во првиот роман таа свест најсилно се концентрира во Монијак, лик кој не е само јунак, туку и медиум низ кој се прекршуваат колективните стравови, политичките заблуди, историските трауми и егзистенцијалните немири. Неговата прва голема состојба е парадоксална: тој постои, но како да не е видлив; се движи меѓу луѓето, но луѓето не го препознаваат; сака да го потврди своето присуство, но светот веќе станал рамнодушен кон присуството на другиот. Почетната формула „ме има само кога ме има, а кога ме нема никој никаде не може да ме пронајде“ е една од клучните реченици за целата пенталогија. Таа не говори само за лична осаменост, туку за опасноста човекот, народот, културата, јазикот и паметењето да бидат избришани пред очите на другите, додека сè уште формално постојат.

Во таа смисла, „Јава од искони“ е пенталогија за борбата против исчезнувањето. Но исчезнувањето овде не е само физичко. Тоа е исчезнување од паметењето, од јазикот, од именувањето, од моралниот видокруг, од историската самосвест. Затоа во овие романи толку често се јавуваат мотиви на молк, тишина, сенка, маска, огниште, сонце, крв, вода, бунар, лавиринт, граница, војна, заборав. Секој од тие мотиви има повеќекратна функција: естетска, симболичка, филозофска и идентитетска.

Првиот роман, „Лавиринт од слики“, е роман за распаѓањето на јавниот и внатрешниот ред. Градот во него не е само место на живеење, туку лабораторија на промени: политички, морални, јазични, урбани, идентитетски. Монијак оди низ градот како сведок и како учесник, но никогаш не е сосема сигурно дали тој го набљудува светот или светот го создава него како свој симптом. Собата од која излегува, улицата, плоштадот, балконот, бунарот, мостот, реката, политичкиот собир, маските, невремето – сите тие простори се сцени на една иста драма: човекот се обидува да остане буден додека колективот паѓа во навика, рамнодушност и манипулација.

Особено силна е сцената со вртушката, каде Монијак сака да го разбуди народот преку потрес. Тој ја создава катастрофата за да докаже колку лесно народот може да биде „беспомошен“ ако му се разурне огништето, ако му се посегне по опстанокот и ако не е организиран да се брани. Тоа е драматичен и морално двосмислен момент. Монијак сака да предупреди, но предупредувањето го изведува како насилна педагогија. Токму тука романот станува посложен од обична политичка алегорија: тој не ги дели ликовите на чисти спасители и чисти виновници, туку покажува дека и грижата за народот може да се претвори во опасна волја за контрола. Народот треба да се разбуди, но прашањето е: има ли некој право да го буди со катастрофа?

Затоа „Лавиринт од слики“ не е само роман за политичка транзиција, национални поделби и предвоена атмосфера. Тој е роман за границата меѓу будноста и фанатизмот. Монијак знае да препознае опасности: омраза, маски, дојденци, политичари без морал, лидери со празна фразеологија, народна рамнодушност. Но понекогаш и самиот се приближува до истата опасна логика: да се дејствува „во име на народот“, дури и тогаш кога народот не го побарал тоа. Неговата големина е во свеста, но неговата трагичност е во напнатоста меѓу свеста и дејството.

Вториот роман, „Меѓу молк и тишина“, го менува регистарот. Ако „Лавиринт од слики“ е роман на јавниот распад, „Меѓу молк и тишина“ е роман на постоењето по смртта, на трајноста и нетрајноста, на тоа што останува од човекот кога телото веќе го нема. Гласот на Ристо од Петар, кој вели дека е „дамна мртов“, ја отвора перспективата на еден мртов сведок што сака да создаде дело не како споменик на суетата, туку како отпор против заборавот.

Овој роман ја продлабочува основната тема на пенталогијата: опстанокот не зависи само од живите. Мртвите, предците, заборавените, непрочитаните, ненаследените, неискажаните – сите тие се дел од идентитетот. Во „Меѓу молк и тишина“ смртта не е крај, туку друга форма на присуство. Но тоа присуство не е автоматско. Смртта „живее“ само ако живите ѝ даваат смисла, содржина и форма. Ова е клучно за целата пенталогија: народот што не знае да разговара со своите мртви, со своите предци и со своите траги ризикува да стане народ без длабочина.

Третиот роман, „Жар и пепел во огниште“, ја внесува една од најсилните метафори во целината: огништето. Огништето не е само дом, куќа, родно место или наследен простор. Тоа е центар на родословната топлина, место каде што се чува врската меѓу телото, душата, земјата и паметењето. Почетната размисла дека огништето „секому му ги грее коските и снагата, ама душата и срцето само на оние што го вардат да не угасне“ ја поставува етичката оска на романот.

Во оваа книга идентитетот е преместен од политичкиот и урбаниот простор кон родовскиот, семејниот, иселеничкиот и огнишниот простор. Напуштањето на огништето не значи негово исчезнување. Дури и кога човек создава ново огниште на друга почва, старото продолжува да тлее во незаборавот. Тука пенталогијата допира една од најболните македонски теми: иселувањето, оддалечувањето, раздробувањето на родот, но и невозможноста коренот сосема да се пресече. Пепелта не е само крај на огнот; таа е доказ дека огнот бил. Жарот, пак, е надеж дека може повторно да пламне.

Четвртиот роман, „Сонцева крв: за љубови и доблести“, ја проширува пенталогијата кон митопоетска и метафизичка рамнина. Ако огништето е земна топлина, сонцето е космичка топлина. Ако родот се чува преку огнот, идентитетот се возвишува преку сонцето, крвта, љубовта и доблестите. Делото е структурирано низ „Воведувања“, „За љубови“, „За доблести“ и „Две сонца“, што покажува дека станува збор за роман кој сака да ја поврзе интимната етика со колективната симболика.

Во оваа книга Сонцева крв станува повеќе од лик или симбол. Таа е животворна супстанција, врска меѓу земното и небесното, меѓу Македонија како историски простор и човекот како носител на доблест. Во дијалогот за лорандитот, штитот со шеснаесетзрачно сонце и моќта на светлината, енергијата, дејственоста и хармонијата, романот ја претвора националната симболика во духовна и морална програма.

Важно е дека оваа симболика не останува само декоративна. Таа бара од човекот самодокажување, извишување, затврдување на самобитноста. Со други зборови: идентитетот не е нешто што само се наследува, туку нешто што мора постојано да се потврдува со живот, дело, љубов и доблест. Тука пенталогијата прави важен премин: од стравот за опстанок кон потребата од внатрешно достоинство. Не е доволно да се преживее; треба да се преживее исправено, со доблест.

Петтиот роман, „Прокоба одродничка: опстанување на идентитетот“, ја затвора целината со најдиректно именувана тема: одродништвото. Веќе самиот поднаслов ја поставува главната драма – идентитетот не е загрозен само однадвор, туку и однатре; преку одродување, заборав, мимикрија, прифаќање туѓи матрици и губење на сопствената самосвест. Романот започнува со „Воведна вообразба“ и со разговорна перспектива во која Алфред Нобел станува дел од размисла за човечката цивилизација, изумот, експлозијата, моќта, напредокот и опасноста.

Овој избор е многу значаен. Нобел, како симбол на изум што може да гради и да уништува, е идеален соговорник за роман што се занимава со цивилизациската двојност: човекот создава средства за напредок, но истовремено создава средства за самоуништување. Во рамките на пенталогијата тоа се врзува со идентитетот: народот може да создава култура, јазик, меморија и морална вертикала, но може и самиот да ги разнесе преку одродништво, омраза, инфериорност и доброволно самобришење.

Ако се погледне целината, петте романи се движат како пет концентрични круга. Првиот круг е лавиринтот – човекот и народот се фрлени во збунет, заканувачки, политизиран и симболички пренаселен свет. Вториот круг е молкот и тишината – разговорот со мртвите, со она што е замолчено, со она што живите го забораваат. Третиот круг е огништето – домот, родот, жарот, пепелта, иселувањето и враќањето. Четвртиот круг е сонцето и крвта – возвишување на идентитетот во љубов, доблест, светлина и самобитност. Петтиот круг е прокобата на одродништвото – последната опасност, кога човекот не е само нападнат, туку почнува самиот да се откажува од себе.

Токму затоа пенталогијата има голем, речиси епски замав. Таа не е епска во класична смисла на непрекината приказна со јунаци, битки и јасна хронологија, туку епска по опфатот на прашањата. Во неа се вкрстуваат историја, мит, политика, психологија, философија, народно паметење, библиски и енциклопедиски цитати, народни умотворби, дневнички записи, монолози, дијалози, фрагменти, симболички сцени и речиси пророчки предупредувања. Таа форма не е случајна. Идентитетот, како што го разбира ова дело, не може да се раскаже линеарно. Тој е составен од слики, трауми, имиња, огништа, мртви, живи, преселби, љубови, предавства, доблести, заблуди и повторувања.

Стилски, пенталогијата е најсилна кога говори во ритам на мисловна проза. Реченицата често се движи како внатрешна расправа: тврди, се двоуми, се враќа, допрашува, премолчува, повторно продолжува. Тоа ѝ дава на прозата карактер на непрекината духовна будност. Овде нарацијата не брза да „раскаже што се случило“, туку сака да покаже што значи тоа што се случило. Затоа делото често личи на роман-есеј, роман-сведоштво, роман-лавиринт и роман-завет во исто време.

Мотивот на молкот е особено значаен. Во првиот роман Монијак го доживува молкот како пријател и заштитник, како нешто што не го издава пред светот и што му помага да не му го разградат идентитетот. Но во целата пенталогија молкот има двојна природа. Тој може да биде достоинство, внатрешна собраност, отпор кон празнословие. Но може да биде и опасна пасивност, рамнодушност, неспособност да се реагира додека злото расте. Во таа двојност е една од најважните морални поенти на делото: не секое молчење е мудрост; не секој говор е вистина.

Мотивот на маската е другата страна на истата драма. Маската крие лице, но во овие романи таа всушност открива безличност. Кога Монијак се соочува со маскирани луѓе, прашањето не е само кои се тие, туку што станува со човекот кога го губи лицето и настапува „во име на народот“, „во име на историјата“, „во име на правда“, а всушност носи валкано лице и страв. Маската е знак дека личната одговорност се повлекла. А кога нема лице, нема ни срам.

Водата и огнот се двата големи елемента на пенталогијата. Бунарот, матната река, загадената вода, отруениот пес, поплавата на предмети, сушата и повторното бликнување на водата – сите тие сцени ја поставуваат водата како симбол на животот што може да биде спасен, но и загаден. Огнот, пак, преку огништето, жарот, пепелта и сончевата крв, ја поставува топлината како симбол на паметењето и достоинството. Водата е опстанок; огнот е смисла. Без вода народот не преживува. Без оган не знае зошто преживува.

Најголемата вредност на „Јава од искони“ како целина е во тоа што идентитетот не го третира како парола. Тој не е само национално име, историско право или симбол на знаме. Идентитетот е начин на постоење. Тој бара паметење, но не слепо митологизирање. Бара огниште, но не затворање во провинциска самодоволност. Бара сонце, но не патетика. Бара љубов и доблест, но не декларативна моралност. Бара отпор кон одродништвото, но и отпор кон фанатизмот што се претставува како родољубие.

Затоа оваа пенталогија е најсилна кога предупредува дека народот може да биде загрозен и од непријателот, и од водачот, и од рамнодушноста, и од погрешно разбраната слобода, и од омразата, и од сопствената наивност. Во неа војната не почнува само со куршум. Таа почнува со промена на погледот, со оладување на соседството, со маски, со валкани лица, со политичка фраза, со преименување, со матна вода, со заборавено огниште, со прифатена лага. Војната, пред да стане настан, станува состојба.

Како книжевна целина, „Јава од искони“ може да се опише како пенталогија на будноста. Таа бара од читателот да не биде пасивен. Не може да се чита само како приказна, затоа што постојано го вовлекува читателот во размислување: кој сум, од каде сум, што паметам, што премолчувам, кого следам, што бранам, што сум заборавил, какво огниште чувам, каква маска носам, колку од мојата крв е сонце, а колку пепел?

Во последна линија, ова е дело за опстанокот како морална категорија. Да се опстане не значи само да се остане жив. Значи да се остане свој. Да се остане со име, лице, глас, спомен, род, јазик, огниште, љубов, доблест и свест. Да се остане способен да се препознае злото кога доаѓа како спас, лажниот лидер кога зборува како пророк, заборавот кога се претставува како напредок, одродништвото кога се маскира како модерност.

Затоа „Јава од искони“ е повеќе од пенталогија за идентитетскиот опстанок. Таа е книжевен обид да се создаде духовна карта на опстанувањето: од лавиринтот, преку молкот, до огништето; од огништето, преку сонцето, до борбата против одродништвото. Во таа карта човекот не е спасен однапред. Народот не е спасен однапред. Но додека има кој да сведочи, кој да памети, кој да го вардa жарот, кој да ја препознае маската и кој да го крене погледот кон сонцето – исчезнувањето не е конечно.

Токму во тоа е длабоката, тивка и упорна сила на оваа пенталогија.

(Со користење на ВИ)