Човекот пред сопственото огледало

Гордоста и суетата често стојат блиску една до друга, толку блиску што човек лесно може да ги помеша. Едната знае да биде достоинство, внатрешна исправеност, чувство дека не смееме да се продадеме евтино, ниту да се понижиме пред туѓата моќ. Другата е глад за потврда, немир пред огледало, потреба некој постојано да ни кажува дека вредиме.

Токму затоа Шарл Пино Дуклос прави важна разлика: „Гордоста на срцето е атрибут на чесен човек; гордоста во однесувањето е атрибут на будала“. Во таа реченица има цела мала етика на човечката мера. Не е проблемот во тоа човек да има самопочит. Проблемот почнува кога самопочитта ќе се претвори во сцена, а личното достоинство во потреба другите да бидат помали.

Во современиот свет, каде што личниот впечаток често се продава како лична вредност, оваа граница станува уште потешка за препознавање. Гордоста може да биде тивка. Суетата речиси никогаш не е тивка. Таа сака публика, споредување, восхит, реакција. Таа не прашува кој сум, туку како изгледам во очите на другите.

Кога гордоста ја губи својата мера

Ла Бриер ја опишува гордоста како умисленост во која човекот од сè на светот најмногу се цени самиот себеси. Тоа не е достоинствена гордост, туку нејзино искривување. Во таквата умисленост човек веќе не се мери според вистината за себе, туку според замислената слика што сака да ја наметне.

Тургењев предупредува дека прекумерната горделивост е ознака на ситни души. Колку е душата посигурна, толку помалку има потреба од надменост. Колку е понесигурна, толку повеќе бара висина. Но таа висина е лажна: не произлегува од внатрешна полнота, туку од стравот да не се види празнината.

Затоа горделивоста раздвојува. Анри-Доминик Лакордер забележува дека горделивоста ги раздвојува луѓето, а скромноста ги привлекува. Тоа го гледаме и во најобичните односи. Со горделив човек разговорот брзо станува натпревар. Со суетен човек секоја реченица мора да биде внимателно измерена, зашто неговото „јас“ е секогаш на штрек. Со скромен човек, пак, може да се дише. Тој не бара да се намалиш за да изгледа поголем.

Во тој контекст, Panoptikum веќе ја отвора блиската тема за човечката зрелост во текстот „Самокритичноста – мерката без која човекот не се поправа, туку само се брани“. Самокритичноста е природен противотров на горделивоста: таа не го понижува човекот, туку му помага да не се лаже себеси.

Суетата како глад за туѓ поглед

Суетата е уште понемирна од гордоста. Таа не сака само вредност, туку видливост. Не сака само да биде, туку да биде забележана. Ла Рошфуко е безмилосно точен кога вели дека суетата на другите ни е неподнослива затоа што ја навредува нашата сопствена суета. Ретко нè вознемирува туѓата слабост сама по себе. Почесто нè вознемирува тоа што некој друг го зазема местото пред огледалото.

Суетата е и најголемиот ласкавец, вели истиот мислител. Таа му шепоти на човекот дека е посебен, дека заслужува повеќе, дека другите не го разбираат, дека признанието доцни, дека светот му должи внимание. А кога човек ќе почне да верува во тоа, лесно станува роб на сопствениот одраз.

Паскал оди уште подлабоко: „Лажната понизност е вистинска горделивост“. Тоа е можеби најопасната маска на суетата. Човек може да се претставува како скромен, а всушност да бара восхит токму за својата скромност. Може да ја одбива пофалбата за да ја добие уште посилно. Може да молчи за себе, но така што сите ќе забележат колку „благородно“ молчи.

Филозофските расправи за скромноста и понизноста често ја допираат токму оваа чувствителна точка: вистинската скромност не е глума дека немаме вредност, туку трезвена свест дека нашата вредност не нè прави центар на светот.

Образованата суета и опасноста од празната висина

Суетата не живее само во незнаењето. Понекогаш најудобно се сместува токму во знаењето, титулата, културниот вкус, јавната реч, моралната поза. Свами Вивекананда вели: „Донеси му светлина на незналец и уште повеќе на учен, зашто суетата на учениот е толку голема!“ Тоа е силна мисла, зашто нè потсетува дека знаењето без внатрешна дисциплина лесно станува украс, а не светлина.

Фридрих Ниче ја сведува суетата на недостаток од разум: секој има токму толку суета колку што му недостасува разум. Херберт Спенсер, пак, го препознава суетниот интелектуалец како човек што има повеќе образование отколку интелигенција. Не е проблемот во образованието, туку во неговата злоупотреба како сцена за самовосхит.

Тука суетата станува општествено заморна. Таа не бара вистина, туку публика. Не бара разговор, туку потврда. Не бара да научи, туку да победи. Затоа е толку штетна за меѓучовечките односи: го претвора другиот човек во огледало, мерка, закана или публика, но ретко во вистински соговорник.

Достоинството не вика

Сепак, не секоја гордост треба да се осуди. Постојат мигови кога човек мора да биде горд за да остане човек. Кога не прифаќа понижување. Кога не тргува со својот образ. Кога не дозволува туѓата надменост да му ја одземе внатрешната слобода. Во таа смисла, гордоста е блиска до достоинството и самопочитта, поими што филозофски се разгледуваат и во контекст на човечкото достоинство.

Иво Андриќ затоа точно забележува: „Вистинската гордост е доволна на самата себеси“. Таа не мора да се докажува. Не бара аплауз. Не ја храни туѓата завист, ниту туѓата пониженост. Таа е внатрешна состојба, не надворешна поза.

Суетата, обратно, никогаш не е доволна самата на себеси. Таа бара сведоци. Бара да биде измерена, споредена, објавена, пофалена. Ако не добие внимание, страда. Ако добие внимание, бара уште. Затоа Бенџамин Франклин духовито вели дека гордоста појадува обилно, руча оскудно, а вечера бедно. Сè што се храни само со признание, на крајот останува гладно.

Мерата што го спасува човекот

Човекот веројатно никогаш целосно не се ослободува од суетата. Жан-Жак Русо вели дека човек што не е луд може да се ослободи од секоја лудост, но не и од суетата. Тоа звучи мрачно, но и човечки точно. Суетата е една од нашите најупорни сенки. Прашањето не е дали ја имаме, туку дали ја препознаваме.

А препознавањето почнува во ситни мигови: кога ќе нè заболи туѓ успех, кога ќе посакаме пофалба повеќе од вистина, кога ќе се претставиме како скромни за да изгледаме возвишени, кога ќе зборуваме за себе и тогаш кога темата е друг човек.

Скромноста не значи човек да се омаловажи. Таа значи да не се измислува себеси. Да се знае својата вредност, но и својата граница. Да се зачува достоинството без потреба од престол. Да се стои исправено без да се гази некого.

Таму каде што гордоста станува достоинство, човекот се чува од понижување. Таму каде што гордоста станува суета, човекот почнува да се брани од вистината за себе. А токму таа вистина, колку и да е непријатна, е единственото огледало во кое човек може да порасне.

Гордост и суета

Всушност, гордоста е умисленост во која човекот од сè на светот се цени самиот себеси.
Ла Бриер

Да се спои учтивоста со гордоста е вистинско мајсторство.
Артур Шопенхауер

Горделивоста не ја исклучува остроумноста, но ја деградира.
Роналд Колман

Горделивоста ги раздвојува луѓето, скромноста ги привлекува.
Анри-Доминик Лакордер

Суетата е ознака на медиокритетот.
Лук д Клапиер Вовенарж

На стеблото на суетата цутат инфаркти.
Душан Радовиќ

Горделивоста на малите е во тоа што непрестано зборуваат за себе; горделивоста на големите е во тоа што за себе не сакаат да зборуваат.
Франсоа Мари Аруе Волтер

Најопасно оружје-тоа се луѓе со мал калибар.
Виеслав Бруджински

Горделивоста нема да влезе во блаженото престојувалиште.
Мухамед

Прекумерната горделивост е ознака на ситни души.
Иван Тургењев

Лажната понизност е вистинска горделивост.
Блез Паскал

Оние што пишуваат против суетата сакаат слава зашто напишале добро, а нивните читатели пофалба дека читале добро. И јас, кој го пишувам ова, имам иста желба и можеби на оние што читаат исто така.
Блез Паскал

Најлоша е онаа горделивост што се вознесува со лажна скромност.
Марко Антониј Аврелиј

Човекот е суетен по природа, скромен по нужност.
Пјер Риверди

Суетата е плебејски порок.
Мари фон Ебнер-Ешенбах

Каде би била моќта на жените кога не би постоела машката суета.
Мари фон Ебнер-Ешенбах

Да не сме ние самите суетни, не би се жалеле на суетата на други.
Франсоа Ла Рошфуко

Ако суетата не ги руши сите наши добродетелства, нив сепак ги разнишува.
Франсоа Ла Рошфуко

Суетата е најголем ласкавец.
Франсоа Ла Рошфуко

Суетата на други е неподнослива зашто ја навредува нашата суета.
Франсоа Ла Рошфуко

Гордоста не сака да долгува, а самољубието не сака да плаќа.
Франсоа Ла Рошфуко

Природата ни ја дала гордоста за да ни го заштеди патењето поради сознанието за сопствените недостатоци.
Франсоа Ла Рошфуко

Не можете да замислите колку сликарите на портрети патат поради суетата на своите модели.
Кенет Кларк

Суетата и страстите господарат со светот. Дојдов до убедување дека суетата е основна сила и дека дури она што го нарекуваме совест е само внатрешна суета.
Гистав Флобер

Суетата и глупоста се неразделни другарки.
Пјер Оигстен Бомарше

Гордоста на срцето е атрибут на чесен човек; гордоста во однесувањето е атрибут на будала.
Шарл Пино Дуклос

Донеси му светлина на сиромав и уште повеќе на богат зашто неговата потреба е поголема. Донеси му светлина на незналец и уште повеќе на учен зашто суетата на учениот е толку голема!
Свами Вивекананда

Секој има управо токму толку суета, колку што му недостасува разум.
Фридрих Ниче

Суетниот интелектуалец е лице кое има повеќе образование одошто интелигенција.
Херберт Спенсер

Ако некој долго стои пред огледало, можеби не стаанува збор за суета, туку за храброст.
Марк Твен

Тешко ѝ е на празна вреќа да стои исправено.
Бенџамин Франклин

Гордоста појадува обилно, руча оскудно, а вечера бедно.
Бенџамин Франклин

Во љубовта нашата суета почнува да ја презира извоената победа.
Анри Бејл Стендал

Избегнувај ги сите издатоци што ги правиш од суета.
Лав Толстој

Човек што не е луд може да се ослободи од секоја лудост, но не и од суетата.
Жан-Жак Русо

Суетниот човек ги мрази сличните на себе, а исклучителен човек бара поинакви.
Јохан Паул Фридрих Рихтер

Мртвите малку се грижат за погребните свечености што ѝ годат само на суетата на луѓето.
Еврипид

Одредена, фина, трансцедентна суета е елемент без кој не би можеле да живееме. Како искривено огледало таа пред нас ја слика вселената во која сме ние самите оживеано средиште.
Хуго Фон Хофманстал

Суетата му зборува на човекот за почести, совеста за правда.
Валтер Севиџ Ландор

Највисок облик на суета е копнежот по слава.
Џорџ Сантајана

Големите луѓе се горди, малите се суетни.
Лорд Џорџ Гордон Бајрон

Ако си сиромав, ибезгнувај друштво на оној што го мери човекот со мера на богатите.
Калил Џибран

Вистинската гордот е доволна на самата себеси.
Иво Андриќ