Песна пред книгата

Пред Хомер литературата не била тивка работа меѓу корици. Таа била глас. Се слушала пред да се чита, се паметела пред да се запише, патувала од уста до уста како живо суштество што се менува, но не ја губи својата коска. Токму затоа Хомер не е само име од античката книжевност. Тој е почеток на една голема европска навика: човекот да се разбира себеси преку приказна.

За неговиот живот речиси сè останува во полумрак. Традицијата го памети како слеп поет, а книжевната историја го сместува во темниот простор меѓу митот, усното предание и првите големи облици на запишана епика. Но тоа што е несигурно околу човекот не ја намалува сигурноста на делото. Напротив, околу Хомер има нешто речиси симболично: авторот се повлекува, а гласот останува. Неговите две епски поеми, „Илијада“ и „Одисеја“, традиционално му се припишуваат како темелни дела на античката книжевност и на пошироката европска културна меморија.

„Илијада“ – кога гневот станува судбина

„Илијада“ не е едноставно песна за Тројанската војна. Таа не ја раскажува целата војна, не ги реди сите битки, не сака да биде воена хроника. Во нејзиниот центар е гневот на Ахил – оној опасен миг кога личната навреда станува колективна несреќа. Епот започнува со бес, а завршува со човечка жалост. Тоа е големината на Хомер: од херојската гордост да стигне до потресната сцена во која непријателот престанува да биде само непријател, а станува татко, син, човек.

Ахил е најсилниот меѓу воините, но токму неговата сила го прави трагичен. Тој не е еднодимензионален јунак што служи за восхит. Во него има суета, болка, суровост, достоинство и страшна свест дека славата се плаќа со краток живот. Хектор, од другата страна, не е само противник. Тој е бранител на градот, сопруг, татко, човек кој знае дека оди кон смртта, но не може да избега од должноста. Во таа напнатост меѓу слава и дом, меѓу оружје и семејство, Хомер ја поставува една од најстарите човечки дилеми: дали херојот е голем затоа што победува или затоа што ја поднесува цената на својата улога?

Затоа „Илијада“ преживеала. Во неа битката е само видливата површина. Под неа стојат раната, честа, моќта, одмаздата, тагата и прашањето дали човекот може да остане човек кога светот од него бара да биде оружје. Според класичните прегледи, епот е составен во 24 песни и се врзува за последната година од Тројанската војна, но неговата суштинска тема не е календарот на војната, туку моралната анатомија на херојскиот свет.

„Одисеја“ – патувањето како враќање кон себе

Ако „Илијада“ е еп за гневот, „Одисеја“ е еп за враќањето. Одисеј не е најсилниот, туку најлукавиот; не е човек на директниот удар, туку на умот, трпението и преживувањето. Неговото патување од Троја кон Итака трае десет години, но вистинската драма не е само во морето, чудовиштата, боговите и искушенијата. Вистинската драма е во прашањето дали човекот по сите загуби и преобразби може да се врати дома како истиот човек.

Итака кај Хомер е географија и мера за припадност. Домот не е место на удобност, туку место каде што човекот мора да биде препознаен – од сопругата, од синот, од верните, од сопственото минато. Одисеј минува низ свет во кој секое задржување е опасност: островот на Калипсо, песната на сирените, земјата на Киклопот, заборавот на Лотофагите. Сè што е убаво може да биде стапица ако го оддалечува човекот од неговата суштина.

Во тоа е модерноста на „Одисеја“. Таа е древна, а зборува како да е напишана за секое време во кое човекот се губи во патишта, искушенија, маски и привремени засолништа. Одисеј не се враќа само во домот; тој се враќа во сопственото име. Затоа овој еп, традиционално поделен во 24 книги, останува една од најмоќните приказни за човечката истрајност и за болната потреба некаде конечно да се пристигне.

Хомер меѓу митот и усното предание

Прашањето кој бил Хомер долго ја вознемирува филологијата. Дали бил еден поет? Дали зад тоа име стои школа, традиција, низа пејачи? Дали „Илијада“ и „Одисеја“ се дела на единствен творец или величествено обликување на многувековен усен материјал? Оваа дилема не го руши Хомер. Таа го прави уште поголем.

Зашто и ако Хомер бил еден човек тој говорел со глас на цела цивилизација. А ако бил име за цела традиција, тогаш неговото дело е уште пофасцинантно: доказ дека колективното паметење може да создаде форма со уметничка дисциплина, психолошка длабочина и ритам што преживува милениуми.

Во дигиталните класични корпуси како Perseus/Scaife, хомерските текстови денес се читаат, споредуваат и истражуваат во нови технолошки средини. Тоа е необичен круг: песна родена од усна традиција денес живее и во дигитална библиотека. Гласот што некогаш зависел од паметењето на пејачот сега се движи низ бази, преводи, коментари и лингвистички алатки. Формата се менува, но потребата останува иста – да се вратиме кон почетокот на раскажувањето.

Потребата од Хомер

Хомер не треба затоа што е „стар“ и затоа што културата има обврска да ги почитува старите имиња. Тоа е најслабиот можен аргумент за класиката. Хомер треба затоа што кај него човекот е прикажан во својата опасна целост. Тој не го разубавува херојот до непрепознатливост. Не ја претвора војната во парада. Не го сведува патувањето на авантура. Неговите ликови се големи токму затоа што се ранливи, горди, збунети, лојални, жестоки, мудри и погрешливи.

Во време што сака брзи заклучоци Хомер нè тера да останеме подолго со сложеноста. Ахил не е само насилник, Хектор не е само жртва, Одисеј не е само мудрец, Пенелопа не е само верна сопруга. Секој од нив е точка во која светот се собира во морална дилема. Тоа е причината што хомерските епови ја надминале својата античка сцена и станале постојан извор за книжевноста, филозофијата, театарот, историјата на идеите и уметноста.

На Паноптикум ова природно се надоврзува на пошироката приказна за долговечноста на старите приказни и на митските матрици што ја обликувале европската имагинација, а меѓу кои свое место има и темата за музите како симбол на творечкото вдахновение. Хомер стои токму таму – на границата меѓу песната, митот и цивилизациското паметење.

Грандиозноста на делото

Грандиозното кај Хомер не е само обемот, староста или влијанието. Грандиозно е тоа што во два епа тој успеал да ги постави основните координати на човечката приказна: гневот и враќањето, славата и домот, судбината и изборот, боговите и човековата ограниченост, смртта и потребата нешто од нас да остане.

„Илијада“ и „Одисеја“ се како две страни на исто човечко искуство. Во првата човекот гори во јавниот свет на честа, оружјето и славата. Во втората талка низ светот за повторно да го најде приватното име, домот, креветот, сопствената приказна. Едната прашува што правиме кога сме навредени. Другата – што стануваме кога сме изгубени.

Затоа Хомер не е само почеток на книжевноста. Тој е една од нејзините најдлабоки лекции. Пред да имаме модерни романи, психолошки анализи, филмски епови и политички трагедии, веќе ги имавме Ахил, Хектор, Одисеј и Пенелопа. Веќе ја имавме песната што знае дека човекот е голем, но не е бог; дека сака вечност, но живее кратко; дека се бори за слава, а најмногу копнее некој да го препознае кога ќе се врати дома.