60 оригинални историски фотографии, меѓу кои и досега необјавувани примероци се изложени во Галеријата на Македонската академија на науките и уметностите во Скопје. Изложбата „Револуција во кадар – ВМРО низ фотографии 1893-1934“ на Диме Ратајкоски и Душко Апостолоски го претставува македонското револуционерно минато преку нешто што пишаната историја не може секогаш да го зачува – лицата, држењето, облеката, погледите и непосредното човечко присуство на луѓето од една сложена епоха.
Поставката, организирана по повод 23. Октомври – Денот на македонската револуционерна борба, опфаќа четири децении, од основањето на Македонската револуционерна организација во 1893. година до меѓувоениот период и 1934. година. Станува збор за фотографии од приватната колекција на Ратајкоски и Апостолоски, собирани, откупувани, идентификувани и истражувани во подолг временски период.
Историјата добива лица
Во поставката се среќаваат портрети и групни фотографии на револуционери, војводи, комити, интелектуалци, црковни дејци и жени вклучени во револуционерното движење. Дел од нив се добро познати историски личности, додека кај други фотографијата за првпат ѝ овозможува на пошироката јавност да го види ликот зад името зачувано во документите.
Токму во тоа лежи една од највредните страни на „Револуција во кадар“. Историјата обично ја паметиме преку датуми, организации, востанија и политички програми. Фотографијата внесува друга димензија – го враќа човекот во историскиот настан.
Како што беше посочено при отворањето, поставката намерно не ги групира личностите според идеолошка припадност. Историчарот Никола Жежов го истакна фактот дека на едно место се претставени личности од различни, па и спротивставени политички и револуционерни струења. Како впечатлив пример ја наведе групната фотографија на која речиси еден до друг стојат Тодор Александров и Панко Брашнаров – личности со различни политички определби, но дел од поширокиот и противречен историски простор на македонското револуционерно движење.
Таквиот пристап е важен и за разбирањето на периодот. Македонската револуционерна историја не се развивала како едноставна и праволиниска приказна. Таа минувала низ организациски поделби, различни политички концепции, идеолошки судири и променети историски околности. Повеќе за почетоците на организираното револуционерно движење и значењето на 1893. година може да се прочита во текстот на Panoptikum за 23. Октомври и македонската револуционерна борба.
Фотографијата како историски извор
Авторот Диме Ратајкоски при отворањето посочи дека целта била да се создаде репрезентативен пресек на личности, настани и историски околности од илинденскиот и постилинденскиот период. Вредноста на изложените фотографии, според него, не произлегува само од нивната реткост. Тие се првостепени визуелни извори што можат да отворат нови истражувачки прашања, да дополнат биографии, да помогнат во утврдувањето на места и околности на определени настани, па во одредени случаи и да придонесат за преиспитување на веќе прифатени историски толкувања. Старата фотографија во тој поглед е многу повеќе од визуелна декорација, покрај историскиот текст. Таа може да покаже каква униформа носел некој револуционер, во каков простор бил фотографиран, кои луѓе биле околу него, како изгледале градските и селските средини, но понекогаш и да открие врска што останала невидлива во пишаните извори.
Затоа идентификацијата е суштински дел од процесот. Еден натпис на задната страна од фотографијата, печат од фотографско ателје или споредба со друг примерок можат да помогнат непознат лик повторно да добие име и место во историјата. Според авторите, фотографиите биле пронаоѓани преку колекционери и антиквари, потомци на фотографирани личности и преку следење на меѓународниот пазар на стара фотографија.
Четири децении поделени во три целини
„Револуција во кадар“ е организирана во три тематски и временски целини. Првата го опфаќа периодот пред и по Илинденското востание, втората ги следи Балканските војни и Првата светска војна, а третата го прикажува меѓувоениот период до 1934. година.
Таквата поставеност овозможува фотографиите да не се гледаат како изолирани портрети, туку како дел од историски процес во кој се менуваат политичките околности, организациите, границите и идеолошките позиции.
Меѓу изложените фотографии се и снимки на војводите Блаже Биринчето, Милан Матов, Крсте Ресенски и Крсто Дебарски од 1908. година, фотографија на војводата Мирко Павлов со комита од неговата чета, како и други портрети и групни фотографии од периодот. Дел од имињата се добро познати, други останале на маргините на колективната меморија, а кај некои од зачуваните ликови истражувањето сè уште продолжува.
Од приватна колекција до јавна меморија
Изложбата се надоврзува на „Лицата на револуцијата“, проект што Ратајкоски и Апостолоски го реализираа пред три години. Со новата поставка станува појасно дека нивната работа одамна ја надминала рамката на класичното колекционерство. Собирањето оригинални фотографии добива смисла дури кога на материјалот ќе му се врати контекстот – кој е на фотографијата, кога и каде е направена и на кој историски настан или мрежа на личности се однесува.
Во време кога огромен дел од визуелната меморија кружи како дигитална копија без познато потекло, изложувањето на оригиналите има уште една вредност. Фотографијата повторно се гледа како историски предмет: со своја хартија, формат, траги од употреба, натписи, печати и сопствен пат низ времето.
„Револуција во кадар“ затоа не нуди само галерија на познати и помалку познати револуционери. Таа покажува колку уште материјал за македонското минато останува расеан низ приватни збирки, семејни архиви, антикварници и колекционерски фондови – и колку е значајно тие траги да бидат пронајдени, идентификувани и достапни за истражување. Во овие 60 фотографии историјата не е само запишана. Таа, буквално, повторно добива лице.
