Есејот е создаден врз основа на прилогот „Тестаментот на Аристотел“ од Ангелина Маркус, објавен на сајтот „Македонска нација“, со дополнителен уреднички контекст и споредбено читање на античките извори.
Кој бил Аристотел?
За Аристотел најчесто зборуваме како за систем од идеи. Логика, метафизика, етика, политика, поетика, биологија – неговото име одамна престанало да означува само една историска личност и станало цел интелектуален континент. Токму затоа неговиот тестамент дејствува толку необично. Во него нема расправа за суштината на битието, за причините на движењето или за идеалното државно уредување. Има деца, старатели, домови, пари, слуги, статуи, гробови и грижа што треба да продолжи кога оној што ја изразил веќе нема да биде жив.
Ангелина Маркус во својот прилог за тестаментот на Аристотел го чита овој документ како сведоштво за човечноста на философот, за неговите длабоки врски со Македонија и за општествениот поредок во кој живеел. Повикувајќи се на Милош Ѓуриќ, таа ја издвојува „директната грижа за најблиските“ што зрачи од последната волја на мислителот. Тоа е точката од која вреди да се почне: зад монументалната фигура на Аристотел стои човек свесен дека смртта ќе ја прекине неговата лична моќ, но не мора да ја прекине неговата одговорност.
Тестаментот е зачуван во петтата книга од „Животите на славните философи“ од Диоген Лаертиј. Не располагаме со оригиналниот ракопис на Аристотел, туку со текст пренесен преку многу подоцнежна книжевна традиција. Тоа не ја укинува неговата вредност, но бара внимателно читање: со почит кон документот, без уверување дека секој збор стигнал до нас недопрен од времето, препишувачите и толкувачите.
Македонија како жива биографска оска
Маркус силно го нагласува македонскиот простор во кој се обликувал животот на Аристотел. Таа теза не е произволна. Аристотел е роден во 384. година пред нашата ера во Стагира, во македонскиот регион на северниот егејски простор. Неговиот татко Никомах бил лекар и близок човек на македонскиот крал Аминта III. Подоцна Филип II го повикал Аристотел да го подучува младиот Александар, со што философот станал дел од највлијателниот политички и интелектуален круг на своето време.
Овие врски не се споредна биографска забелешка. Семејната блискост со македонскиот двор, воспитувањето на Александар, присуството на Антипатар во тестаментот и враќањето кон Стагира покажуваат дека Македонија е една од главните оски на Аристотеловиот живот. Во таа смисла прилогот на Маркус е важен коректив на поедноставените претстави што го затвораат философот единствено во атинската интелектуална средина.
Сепак, Аристотеловата биографија не може да се сведе на една географска или политичка точка. Тој поминал приближно дваесет години во Платоновата Академија, истражувал во Асос и на Лезбос, престојувал во македонскиот двор и, по враќањето во Атина, ја развил школата во Ликејот. Неговата мисла се движи низ повеќе средини, традиции и центри на знаењето. За неговата животна и мисловна патека природно се надоврзува и Panoptikum-овиот прилог „Кој е Аристотел?“.
Најсилното во читањето на Маркус затоа не е обидот Аристотел да се претвори во предмет на современа национална сопственост. Поважно е потсетувањето дека античка Македонија не била безгласна периферија на неговата биографија. Таа била простор на политичка моќ, образование, дворска култура, медицина и научна поддршка – простор во кој мислителот имал семејни корени, покровители, ученици и лични обврски.
Етиката проверена во последната волја
„Сѐ ќе биде добро; ако нешто се случи, Аристотел одлучи вака“, започнува тестаментот во преносот на Диоген Лаертиј. Реченицата е едноставна, речиси мирна. По неа следува внимателен распоред на одговорностите: Антипатар е определен за извршител, додека Аристомен, Тимарх, Хипарх, Диотел и Теофраст треба да се грижат за децата, за Херпилида и за оставениот имот.
Посебно место имаат ќерката Питијада и синот Никомах. За нив Аристотел бара да се води грижа „како татко и брат“. Не се задоволува само со именување наследници, туку однапред размислува кој ќе ги заштити децата доколку некој од старателите умре, кој ќе управува со имотот и како ќе се зачува достоинството на семејството.
Тестаментот покажува внимание и кон Херпилида, долгогодишната придружничка на Аристотел и мајка на Никомах. За неа остава пари, слуги и право да избере дали ќе живее во Халкида или во куќата на неговиот татко во Стагира. Бара домот да ѝ биде опремен според нејзините потреби и, доколку повторно се омажи, нејзиниот сопруг да не биде недостоен човек.
Тука философската етика престанува да биде збир од возвишени зборови. Таа станува прашање кој ќе се грижи за детето, кој ќе го заштити домот и дали верноста на блискиот човек ќе биде признаена. Во тестаментот доблеста добива име, обврска и рок. Токму затоа тој документ може да се чита како практична проверка на идеите што Аристотел ги развивал во својата етика: карактерот не се покажува во декларацијата, туку во конкретната постапка.
Во таа линија се надоврзува и Panoptikum-овиот текст за философијата во секојдневниот живот. Големите идеи имаат вредност само кога ќе влезат во одлуките, навиките и односот кон другиот човек.
Слугите, слободата и границите на античката човечност
Маркус со право забележува дека Аристотел не ги заборава ниту луѓето што му служеле. Во тестаментот наредува Амбракида да биде ослободена и да добие пари, а Тихон, Филон и Олимпие да бидат ослободени по свадбата на неговата ќерка. За другите слуги бара да не бидат продавани и кога ќе дојдат во соодветна возраст да бидат пуштени на слобода доколку тоа го заслужуваат.
Не треба да го разубавуваме античкиот свет. Ова е документ од робовладетелско и патријархално општество. Судбината на слугите зависи од волјата на господарот, а животот на жените и децата е организиран преку машко старателство. Аристотеловата грижа не го укинува тој поредок.
Токму во таа противречност документот станува човечки важен. Аристотел не излегува надвор од сите ограничувања на своето време, но во нивните рамки покажува свест дека луѓето околу него не се само предмети од оставнината. Тие имаат иднина што мора да биде обезбедена, верност што треба да биде признаена и достоинство што не смее да исчезне со смртта на господарот.
Личен аманет или државнички документ?
Ангелина Маркус го определува Аристотеловиот тестамент како документ со државнички карактер. Таквото толкување произлегува од присуството на Антипатар, од мрежата на влијателни старатели и од богатството на институционални, религиски и семејни обврски што ги содржи текстот.
Сепак, повнимателно е да се каже дека тестаментот го открива начинот на кој приватниот живот на еден исклучително влијателен човек бил испреплетен со политичката моќ. Тој е личен правен акт составен во свет во кој семејството, дворската служба, имотот, образованието и државата не биле строго разделени како во современите општества.
Присуството на Антипатар покажува колку Аристотел бил близок до македонскиот владејачки круг. Тоа само по себе не значи дека тестаментот е официјален државен документ или целосен приказ на македонското законодавство. Тој е сведоштво за елитни општествени врски, имотни односи, семејна одговорност и култура на споменот.
Историската вредност на прилогот на Маркус најмногу се зачувува кога се прави разлика меѓу документот, авторското толкување и истражувачката хипотеза. Токму тоа е и суштинската задача на философијата како дисциплина на прашањето: да не го присилува фактот да го каже она што однапред сакаме да го слушнеме.
Статуите како продолжение на семејната меморија
Тестаментот не завршува со поделбата на имотот. Аристотел бара да бидат довршени и изложени повеќе бисти и статуи. Треба да се постават ликовите на Никанор, Проксен и Никаноровата мајка, како и споменик на неговиот брат Аримнест, кој умрел без деца. На својата мајка сака да ѝ биде посветена статуа на Деметра.
Посебно трогателна е желбата коските на неговата сопруга Питијада да бидат положени покрај неговите. Во една реченица правната формула се претвора во лична нежност: смртта не треба да го раскине заедништвото што постоело во животот.
Статуите во овој контекст не се само украс или демонстрација на богатство. Тие се материјални чувари на семејната меморија. Кога човекот ќе исчезне, неговиот лик останува во просторот на живите. Кога семејната линија ќе се прекине, како во случајот со Аримнест, споменикот треба да ја надомести празнината што не можат да ја исполнат потомците.
Маркус во ова гледа врска со македонската култура на гробници, светилишта, статуи и семејни споменици. Иако не секое археолошко поврзување во нејзиниот прилог може да се смета за докажано, основната мисла е убедлива: во античкиот свет сеќавањето било јавно, просторно и материјално. Луѓето не се паметеле само преку раскажување, туку и преку гробови, бисти, олтари и заветни дарови.
Теофраст и домот на знаењето
Во прилогот на Маркус важно место има и тестаментот на Теофраст, Аристотеловиот ученик, соработник и наследник. Неговиот документ, исто така зачуван кај Диоген Лаертиј, ја продолжува истата грижа, но ја насочува уште појасно кон институцијата, школата и библиотеката.
Теофраст бара да се доврши Музејот, да се постават статуи, да се обноват ходниците, да се поправи олтарот и да се сочуваат градината, шеталиштето и објектите околу нив. Библиотеката му ја остава на Нелеј, додека просторот го доверува на пријателите што ќе продолжат да се занимаваат со философија и да живеат во заедништво.
Тука се појавува една од најсилните реченици во прилогот на Ангелина Маркус: „Непроценливото богатство се библиотеките“. Таа мисла ја надминува расправата за имотот и потеклото. Куќите пропаѓаат, парите се трошат, политичката моќ се преселува од еден двор во друг. Библиотеката овозможува мислата да живее подолго од својот автор.
Знаењето преживува само кога општеството ќе му изгради дом. Ракописот е кревок, учителот е смртен, ученикот може да замине. Школата, библиотеката, преписот и заедницата на истражувачи се обид човековата мисла да се извлече од краткиот век на поединецот.
Во тоа е институционалната големина на двата тестамента. Аристотел се грижи за луѓето што ги остава зад себе. Теофраст се грижи и за просторот во кој мислата ќе продолжи да се создава. Едниот го обезбедува семејниот дом, другиот домот на философијата.
Каде завршува фактот, а почнува хипотезата
Во текстот на Маркус се појавуваат и смели поврзувања меѓу Стагира и Стибера, меѓу античките гимназиони и македонските градови, како и меѓу Аристотеловата школа и подоцнежните центри на знаењето. Дел од тие идеи се интересни како истражувачки прашања, но не смеат да се претстават како конечни историски факти без доволна археолошка, епиграфска и текстуална потврда.
Тестаментот не докажува дека Стагира и Стибера биле ист град. Не покажува дека сите споменати школи биле дел од единствен македонски државен образовен систем. Не го потврдува ниту тврдењето дека атинскиот Ликеј настанал исклучиво како последица на македонската политичка доминација.
Проверливите извори го поврзуваат Ликејот со јавен простор и светилиште посветено на Аполон Ликеј во Атина, каде Аристотел ја организирал својата школа по враќањето околу 335. година пред нашата ера. Истовремено, „Stanford Encyclopedia of Philosophy“ недвосмислено ја нагласува Стагира и македонскиот регион како почетна точка на неговата биографија.
Ова разграничување не ја намалува вредноста на прилогот на Маркус. Напротив, го ослободува од товарот секоја претпоставка да ја брани како доказ. Историјата не се заштитува со претерување, туку со прецизна разлика меѓу она што документот го кажува, она што авторот го толкува и она што допрва треба да се истражува.
Последниот аманет е одговорноста
„Светот беше трајно освоен со Аристотел“, пишува Маркус. Како историска формулација, реченицата е премногу апсолутна. Како есејска слика, таа допира нешто суштинско. Воените царства се распаѓаат, границите исчезнуваат, династиите завршуваат. Аристотеловите прашања за доблеста, државата, природата, трагедијата, причината и знаењето продолжуваат да се читаат повеќе од два милениума.
Неговото влијание поминало низ византиската, арапско-исламската и западноевропската мисловна традиција. Се менувале јазиците на кои бил читан, институциите што го толкувале и целите за кои бил употребуван. Останала неговата навика да го подреди знаењето, да го именува проблемот и да бара причини таму каде што другите гледале само појава.
Сепак, тестаментот ни остава еден поинтимен Аристотел. Не само учител на Александар, основач на школа и автор на големи расправи, туку човек кој знаел дека смртта ќе ја прекине неговата способност лично да се грижи за другите. Затоа однапред создава мрежа од луѓе и обврски што треба да ја продолжат таа грижа.
Во тоа е неговиот последен практичен час по етика. Не е доволно човек да знае што е добро. Треба да остави услови доброто да продолжи и кога него веќе го нема. Детето да има старател, верноста да добие признание, слугата можност за слобода, мртвиот спомен, а книгата читател.
Сè друго е имот. Ова е аманет.
