Во историјата на еден народ постојат датуми што не се паметат само според настанот што се случил на тој ден, туку според она што започнало да се менува по него. За Македонија 23 Октомври е еден од тие датуми. Тој не означува добиена битка, прогласена држава или завршена револуција. Означува момент кога стремежот за слобода почнал да добива организација, структура и политичка волја.
На 23. октомври 1893. година во Солун бил поставен темелот на Македонската револуционерна организација. Во нејзиното основање учествувале Даме Груев, д-р Христо Татарчев, Петар Поп Арсов, Иван Хаџи Николов, Христо Батанџиев и Андон Димитров. Податоците за основањето, развојот и подоцнежните именувања на Организацијата се обработени и во трудови на Македонската академија на науките и уметностите, каде што се посочува дека организацијата создадена во Солун во следните години изградила разгранета мрежа низ Македонија.
Тоа е историската тежина на 23 Октомври. Незадоволство постоело и претходно, како што постоеле и востанија, локални отпори и обиди за политичко дејствување. Новината била во намерата борбата да стане организирана, долгорочна и внатрешно поврзана. Наместо иднината на Македонија да зависи исклучиво од пресметките на големите сили и соседните држави, се појавила структура што се обидувала политичкото дејствување да го постави меѓу населението на самата Македонија.
Македонија меѓу империјата и балканските интереси
Крајот на XIX век бил период во кој Македонија сè уште се наоѓала под османлиска власт, додека околните балкански држави ги засилувале своите политички, црковни, просветни и национални интереси во регионот. Македонија станувала простор на вкрстени проекти, дипломатски пресметки и конкурирачки национални програми.
Овој поширок контекст е важен за да се разбере зошто создавањето револуционерна организација имало значење поголемо од основањето уште еден таен комитет. Историскиот преглед на International Encyclopedia of the First World War го опишува тогашниот македонски простор како предмет на спротивставени балкански национални интереси и го сместува појавувањето на револуционерното организирање токму во таа политички експлозивна средина.
Во такви услови прашањето не било само како да се промени османлиската власт. Подеднакво важно било кој ќе има право да одлучува што ќе се случува со Македонија потоа.
Историчарот Ванчо Ѓорѓиев, во научен труд објавен преку репозиториумот на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“, посочува дека според основните програмски документи на македонското револуционерно движење од периодот 1893-1908 година, политичката автономија на Македонија била една од неговите основни програмски цели. Самото значење на автономијата, нејзината крајна политичка перспектива и различните толкувања во историографијата остануваат предмет на научна расправа, што е уште една причина ова минато да се чита преку документи, а не само преку подоцнежни политички митологии.
Од шестмина основачи до разгрането движење
Организацијата постепено создавала комитети, канали за комуникација, револуционерни окрузи и сопствени правила на дејствување. Во нејзините редови влегувале учители, интелектуалци, трговци, занаетчии, селани и луѓе од различни општествени средини. Револуцијата не се состоела само од оружје. Таа барала доверба, образование, логистика, тајност, дисциплина и способност една политичка идеја да стигне од градските центри до најоддалечените села.
Подоцна во движењето ќе се вклучат личности што ќе станат неразделни од македонската историска меморија – Гоце Делчев, Ѓорче Петров, Пере Тошев, Јане Сандански и многу други. За улогата на Делчев како организатор, револуционер и политички мислител подетално пишувавме и во текстот „Македонскиот апостол на слободата: Гоце Делчев“.
Во таа смисла 23 Октомври не е важен затоа што шестмина луѓе се состанале во Солун. Важен е затоа што од нивната иницијатива произлегол процес што постепено опфатил значителен дел од Македонија и создал политичка култура на внатрешно организирање.
Слободата како сопствена одговорност
Блаже Конески, во својата „Граматика на македонскиот литературен јазик“, при разгледувањето на историскиот развој на македонската национална мисла го издвојува создавањето на Внатрешната македонска револуционерна организација во 1893. година како значаен чекор во процесот на народносното обособување. За Конески суштинско било настојувањето сопствената борба да стане основа на ослободителното дело.
Тука се наоѓа една од идеите што го надживеале конкретниот историски момент: слободата не може бесконечно да се очекува како решение донесено однадвор. Таа бара сопствена политичка волја, организација и подготвеност да се преземе одговорност за последиците.
Тоа не значи дека револуционерното движење било едногласно или ослободено од противречности. Напротив. Во него постоеле различни политички струи, концепции, лични судири и промени во стратегијата. Се менувале и имињата и организациските форми. Историјата на Организацијата е многу посложена од сликата што ја создаваат празничните говори.
Токму затоа историската почит не бара митологизација. Таа бара разбирање.
Од организирањето до Илинден
Десет години по солунскиот состанок следувало Илинденското востание од 1903. година – најголемиот организиран востанички обид во тој период. Во Крушево била воспоставена краткотрајна востаничка власт, а востанието, иако воено задушено, станало траен политички и историски симбол.
За врската меѓу Илинден 1903. и институционалното создавање на македонската држава во 1944. година, Panoptikum веќе пишуваше во анализата „Од Крушево до АСНОМ – двата Илиндена на македонската државност“. Тоа не се исти настани и не треба механички да се изедначуваат, но во македонската историска меморија тие создаваат линија меѓу борбата за политичка слобода и нејзиното подоцнежно институционално оформување.
Истовремено, странските историски извори покажуваат дека македонското прашање било дел од поширокиот судир на балканските национални програми и интересите на големите сили. Архивските и библиографските фондови на Library of Congress го издвојуваат периодот 1878-1912 како посебна целина во историјата на Македонија, со Илинденското востание од 1903. година како еден од клучните настани.
Ден што треба да се чита, а не само да се слави
Денес 23 Октомври е државен празник. Според Законот за празниците на Република Македонија, Денот на македонската револуционерна борба е еден од државните празници. Во законската рамка е внесен со измените од 2007. година. Тоа институционално признавање му дава на датумот место во официјалната култура на сеќавањето, но неговото значење не треба да завршува со неработен ден, венци и пригодни говори. Минатото станува навистина важно кога престанува да служи само како декорација на сегашноста.
Да се одбележува 23 Октомври значи да се потсетиме дека луѓето од крајот на XIX век живееле во свет без македонска држава, без институциите што денес ги подразбираме и без извесност дека нивната политичка идеја некогаш ќе добие државна форма. Многумина не го дочекале исходот на борбата во која учествувале.
Токму затоа овој празник има и современа смисла. Државноста не се брани единствено со повикување на минатото. Таа се потврдува со институции што функционираат, со образование што создава знаење, со јазик што се негува, со култура што произведува сопствени вредности и со општество што е способно да преземе одговорност за сопствените избори. Таа поширока врска меѓу суверенитетот, институциите и културната самостојност е тема и на нашиот текст „Комплексноста на државната самостојност и независност“.
Историјата на 23 Октомври затоа не започнува со победа. Започнува со одлука. Неколкумина луѓе во Солун дошле до сознание дека незадоволството само по себе не создава историска промена и дека желбата за слобода мора да добие организација.
Од таа одлука ќе произлезат востанија, жртви, политички поделби, порази и надежи. Ќе поминат децении пред Македонија да добие сопствена државност. Но 23. октомври 1893. година останува една од точките од кои може да се чита тој долг пат – не како едноставна легенда за минатото, туку како почеток на организирана волја еден народ сè повеќе самиот да учествува во одлучувањето за својата иднина.
Извори
1. Институт за национална историја – УКИМ – релевантна институционална база за македонското националноослободително и револуционерно движење. ini.ukim.edu.mk
Институт за национална историја – извори за револуционерното движење
2. „Македонската револуционерна организација и дејствувањето на Гоце Делчев“, Билјана Поповска и Иванка Василевска, УКИМ. Трудот го посочува 23 октомври/4 ноември 1893 година како датум на почетокот на организираното македонско револуционерно движење во Солун и ја обработува неговата програмска ориентација. ini.ukim.edu.mk
Научниот труд во издание на Институтот за национална историја
3. Марија Пандевска – „Струмички револуционерен круг (1893-1903)“, Институт за национална историја, Скопје, 2002. Корисен академски извор за ширењето и функционирањето на револуционерната организација на терен. ini.ukim.edu.mk
Изданието на Институтот за национална историја
4. Македонска енциклопедија, МАНУ, том I и II, Скопје, 2009 – корисна референтна основа за Македонската револуционерна организација, нејзините дејци, Илинденското востание и поширокиот историски контекст.
5. Блаже Конески – „Граматика на македонскиот литературен јазик“, критичко издание на МАНУ – особено уводните делови за историскиот развој на македонската национална и културна мисла.
6. Encyclopaedia Britannica – како општ меѓународен енциклопедиски извор за ВМРО/македонското револуционерно движење, балканската политичка средина и Илинденското востание.
7. 1914-1918 Online – International Encyclopedia of the First World War – академски проект со меѓународна редакција, корисен за поширокиот балкански контекст, македонското прашање, националните соперништва и револуционерните организации на преминот од XIX во XX век.
8. Library of Congress – библиографски и историски фондови за Македонија, Османлиското Царство и Балканот. Особено корисен како странски референтен извор за периодизацијата на македонската историја и за литературата за Илинденското востание.
9. Encyclopaedia of Islam / Brill – академски референтен извор за Османлиското Царство и политичките и општествените процеси на Балканот во XIX и почетокот на XX век.
10. Jelavich, Barbara – History of the Balkans, Vol. 2: Twentieth Century, Cambridge University Press – значајна странска академска синтеза за балканската политика, македонското прашање и односите меѓу Османлиското Царство и балканските држави.
