Слепата убеденост е една од најопасните форми на човечка сигурност. Таа не е знаење, иако сака да се претстави како знаење. Не е вера, иако понекогаш ја позајмува нејзината сила. Не е став, иако често се облекува во јазикот на принципите. Слепата убеденост е затворена соба во која човекот сам го заклучува прозорецот, а потоа тврди дека надвор нема светлина.

Таа почнува речиси незабележливо. Не секогаш како фанатизам, не како вик, не како напад, туку како мала удобност: да не се сомневаме, да не проверуваме, да не слушаме што ни го нарушува мирот. Човекот сака да биде сигурен. Во време во кое светот се менува побрзо отколку што мислата успева да го следи, сигурноста изгледа како засолниште. Затоа слепата убеденост не се храни само од незнаење, туку и од страв – од сложеност, од грешка, од сознанието дека можеби она во што сме верувале не било целата вистина.

Убеденост без видик

Постои суштинска разлика меѓу човек што има уверување и човек што е заробен од убеденост. Уверениот човек може да разговара. Тој ја брани својата мисла, но не се плаши од прашање. Заробениот човек не разговара, туку се брани. За него секоја поинаква мисла е напад, секој сомнеж е предавство, секој факт што не му одговара е заговор.

Тука започнува слепилото: не во недостигот од очи, туку во одбивањето да се види. Човек може да има книги, дипломи, информации и искуство, па сепак да биде мисловно слеп ако однапред решил дека вистината мора да изгледа токму како неговата претстава за неа. Таквата убеденост не бара докази за да се исправи, туку докази за да се потврди.

Во психологијата ова е блиско до она што се нарекува confirmation bias – склоност човекот да бара, избира и толкува информации на начин што ги потврдува неговите претходни уверувања. Во секојдневниот живот тоа изгледа многу попросто: го читаме она што ни одговара, им веруваме на оние што мислат како нас, а сè што го нарушува нашиот внатрешен ред го отфрламе како туѓо, злонамерно или „платено“.

Егото како чувар на заблудата

Во основата на слепата убеденост често стои егото. Не здравото чувство на достоинство, туку онаа кревка суета што не може да ја поднесе реченицата: „Можеби не сум во право“. За таквиот човек грешката не е можност за учење, туку понижување. Затоа тој не ја брани само идејата, туку сопствената слика за себе.

Колку повеќе вложил во една заблуда, толку потешко се откажува од неа. Ако со години зборувал, судел, се карал, навредувал или избирал страна, признавањето на грешката станува болно. Тогаш човекот почнува да ја брани заблудата не затоа што таа е убедлива, туку затоа што без неа не знае кој е. Слепата убеденост станува идентитет.

Таа е видлива во политиката, идеологиите и јавните расправи, но не живее само таму. Ја има и во семејството, кога некој никогаш не признава дека повредил. Ја има во пријателствата, кога лојалноста се бара како молчење. Ја има во работната средина, кога авторитетот се меша со непогрешливост. Ја има во културата на навивање, каде што „нашите“ секогаш се прави, а „нивните“ секогаш се виновни.

Кога јазикот ја затвора мислата

Слепата убеденост ретко доаѓа без свој речник. Таа сака готови фрази, кратки пресуди, пароли што звучат силно затоа што не оставаат простор за размислување. Колку е посиромашен јазикот, толку е полесно мислата да се движи по една шина. Тука се допира до темата што Panoptikum ја отвора во текстот „Јазик, мисла и манипулација“: зборовите не се само средство со кое ја кажуваме мислата, туку простор во кој таа се формира, се шири или се стеснува.

Кога човек почнува да зборува само со туѓи формули, тој постепено престанува да мисли со сопствена глава. Наместо да ја испитува стварноста, ја распоредува во однапред подготвени фиоки. Наместо да праша „што се случува?“, прашува „кој е со нас, а кој против нас?“. Од тој миг, вистината веќе не е цел. Целта е припадноста.

Затоа слепата убеденост не е само личен недостаток. Таа е и јазичен, културен и општествен проблем. Општество што живее од пароли тешко создава луѓе што умеат да разликуваат став од поза, сведоштво од манипулација, убедување од тврдоглавост.

Опасноста од едноставни одговори

Слепата убеденост сака едноставни одговори. Таа не поднесува нијанси, контекст, двоумење. Светот го дели на чисти и нечисти, умни и глупави, патриоти и предавници, верници и неверници, народ и непријатели. Таквата поделба му дава на човекот лажно чувство на морална висина. Тој веќе не мора да размислува. Доволно е да препознае во кој табор припаѓа некој.

Животот, сепак, ретко е толку едноставен. Човековите мотиви се сложени, историјата е полна со противречности, вистината често бара трпение. Оној што не може да поднесе сложеност лесно станува жртва на груби објаснувања. А грубите објаснувања најлесно се претвораат во груби постапки.

Затоа слепата убеденост не е само интелектуален проблем. Таа е морален проблем. Човек што не дозволува можност да греши, лесно си дозволува да биде неправеден. Кога однапред знае кој е виновен, веќе не му треба доказ. Кога однапред знае кој е помалку вреден, веќе не му треба совест.

Сомнежот како знак на зрелост

Спротивност на слепата убеденост не е слабост, ниту безлична неодлучност. Спротивноста е зрел сомнеж. Тоа е способност човек да ја носи својата мисла без да ја претвори во идол. Да верува, но да проверува. Да има став, но да не го затвора умот. Да брани вредности, но да не заборави дека и другиот човек има лице, биографија и болка.

Сомнежот не ја урива вистината; тој ја прочистува. Само она што може да издржи прашање вреди да се нарече уверување. Сè друго е страв облечен како сигурност.

Во јавниот простор, каде што секој може да биде свој уредник, судија и проповедник, слепата убеденост станува заразна. Таа се шири брзо затоа што нуди готови одговори, јасни непријатели и чувство дека сме на вистинската страна без многу напор. Но токму затоа е потребна внатрешна дисциплина: да се застане пред сопствената мисла и да се праша – дали ова го знам, или само сакам да биде така?

Да се прогледа не значи да се победи

Најтешкиот чекор не е да го убедиме другиот. Најтешко е да ја препознаеме сопствената слепа убеденост. Таа секогаш изгледа поочигледна кај туѓите табори, туѓите идеологии, туѓите семејства, туѓите народи. Кај нас, обично, се вика „принцип“, „искуство“, „здрав разум“.

Да се прогледа значи да се прифати дека вистината не е наша сопственост. Дека човек може да биде искрен и кога греши. Дека може да биде образован и сепак затворен. Дека може да биде гласен и сепак празен. Дека најопасната темнина не е онаа во која не знаеме каде сме, туку онаа во која сме целосно сигурни дека сме на светло.

Слепата убеденост му го одзема на човекот најважното: можноста да се промени. А човек што не може да се промени не старее само по години. Старее во мислата. Се стврднува. Се претвора во сопствена парола.

Затоа мудроста не започнува со реченицата „Јас знам“, туку со тивкото признание: „Морам подобро да видам“.