Отворањето на N99 Deep Tech Park во Скопје е тест за една поголема македонска амбиција: дали земја со мал пазар, ограничен капитал и долга историја на одлив на таленти може да изгради место во кое знаењето ќе се претвора во производ, производот во компанија, а компанијата во глобална приказна.
Паркот е претставен како простор во кој под еден покрив треба да се сретнат вештачката интелигенција, длабоката технологија, стартапите, студентите, инженерите, истражувачите, компаниите и институциите. N99 е замислен како нов технолошки екосистем, со фокус на AI, deep-tech индустрија, сајбер безбедност и поврзување на домашните идеи со странски пазари.
На прв поглед сето тоа звучи како јазикот на современиот технолошки оптимизам. Но, зад големите зборови има едно многу практично прашање: дали Македонија ќе остане место од кое младите заминуваат за да работат на туѓи иновации или ќе стане место каде дел од тие иновации навистина се создаваат?
Паркот како инфраструктура, но и како идеја
Еден технолошки парк не е само зграда со модерни канцеларии, лаборатории, панели и свечено отворање. Ако остане на тоа, ќе биде убаво уреден простор со слаб одек. Неговата вистинска вредност почнува дури тогаш кога ќе создаде густина: густина на луѓе, идеи, знаење, капитал, менторство, ризик, неуспех и повторен обид.
Во N99 Deep Tech Park е важна токму таа претензија – да се направи средина во која студентот нема да ја гледа технологијата само како лекција, инженерот нема да ја гледа само како услуга за странски клиент, а претприемачот нема да ја гледа само како шанса за брза апликација и краткорочна заработка. Deep tech бара нешто потешко: подолг развој, истражувачка дисциплина, инженерска упорност, капитал што разбира ризик и трпение што не се мери со еден квартален извештај.
Во европски контекст, deep tech не е моден збор, туку насока на развој. Европскиот совет за иновации го поврзува со пробивни и disruptive иновации со потенцијал за глобално скалирање, особено таму каде што науката и технологијата отвораат нови пазари, а не само подобри верзии на постојните услуги. European Innovation Council токму во таквите технологии гледа еден од главните правци за европска конкурентност.
„Креирај дома, продавај глобално“ – убава парола или економски модел?
Основачот на N99, Сефер Цаноски, ја формулираше идејата низ едноставна реченица: да се креира дома и да се продава во странство. Во неа има повеќе од промотивен слоган. Таа реченица го допира најчувствителниот нерв на македонската економија – слабата способност домашното знаење да се претвори во производ со меѓународна вредност.
Македонија има програмери, инженери, дизајнери, безбедносни експерти, млади луѓе што брзо учат и компании што веќе работат за странски пазари. Често недостасува следниот чекор: сопствен производ, сопствена интелектуална сопственост, сопствен бренд, сопствен ризик. Ние предолго се навикнувавме да бидеме добри изведувачи на туѓи идеи. N99 ќе има смисла ако помогне дел од тие луѓе да станат автори на свои.
Паркот веќе комуницира со над 40 компании на глобално ниво и со партнери во повеќе земји, а е организиран во неколку сегменти кои треба да ги обединат студентите, претприемачите и институциите. Тоа е добра почетна поставеност, но не и гаранција. Глобалните врски се вредни само ако преку нив се отвораат реални патишта: менторство, продажба, инвестиции, тест-пазари, заеднички развој и пристап до клиенти.
Алшар, сајбер арената и симболиката на иднината
Очекувано, најмногу привлекува хуманоидниот робот Алшар, претставен како „професор од иднината“. Таквиот симбол е ефектен, но и опасен ако остане само фотографија за медиуми. Роботот може да биде сценографија, но може да биде и корисна педагошка алатка – зависи од тоа дали ќе биде вграден во вистинска образовна и истражувачка програма.
Името Алшар не е случајно силно. Тоа носи асоцијација на реткост, минерална длабочина и македонски геолошки мит на научната љубопитност. Ако тој робот стане повод младите да учат роботика, машинско учење, интеракција човек-машина, етика на алгоритмите и применета автоматизација, тогаш симболот ќе добие содржина. Ако остане само атракција, ќе биде уште еден скап предмет во просторија со големи зборови.
Подеднакво важна е и најавената арена за сајбер безбедност, каде компаниите треба практично да учат како да препознаваат и да спречуваат сајбер напади. Овој дел е можеби помалку спектакуларен од роботот, но е далеку поблиску до реалните потреби на современата економија. Денес секоја компанија е дигитална компанија, дури и кога мисли дека не е. А секоја институција, банка, болница, училиште или медиум е потенцијална цел ако нема луѓе што знаат да ја бранат дигиталната инфраструктура.
Државата, универзитетите и приватната иницијатива
N99 Deep Tech Park ќе биде важен и како проверка на односот меѓу приватната иницијатива, образованието и државата. На отворањето беше истакнато дека ваквите иницијативи можат да создадат средина во која технолошките компании ќе растат, а стартапите ќе останат и ќе се остваруваат дома. Тоа е точна дијагноза, но зад неа стои тешка домашна задача.
Државата не може административно да произведе иновација. Но може да создаде услови иновацијата да не се задуши. Тоа значи предвидливи правила, брзи услуги, паметни јавни набавки, поддршка за истражување и развој, подобар пристап до европски програми, даночна логика што не казнува ризик и институции што разбираат дека дигиталната трансформација не е само нов веб-сајт, туку промена на начинот на работа.
Универзитетите, пак, не смеат да останат само добавувачи на дипломи. Ако N99 сака да биде сериозен deep-tech центар, мора да ја отвори вратата кон лаборатории, професори, истражувачки групи, студентски тимови и интердисциплинарни програми. Вештачката интелигенција не е изолирана дисциплина. Таа допира право, медицина, економија, јазик, безбедност, уметност, образование и политика. Токму затоа вистинскиот технолошки парк мора да биде место на судир меѓу различни знаења, а не клуб на една професија.
Опасноста од фасаден футуризам
Секој ваков проект носи и ризик. На Балканот премногу често сме гледале свечени отворања на „центри на иднината“ кои потоа тивко стануваат недвижнини, конференциски сали или амбициозни фотографии од еден ден. Футуризмот е лесен кога се изговара, тежок кога треба да се финансира, одржи и измери.
Затоа прашањето за N99 не е дали изгледа модерно, туку дали ќе произведе резултати што можат да се следат: колку стартапи ќе излезат од таму, колку студенти ќе добијат практична обука, колку компании ќе развијат нови производи, колку патенти, прототипи, пилот-проекти, инвестиции и извозни договори ќе се родат во тој простор. И уште поважно: колку млади луѓе ќе почувствуваат дека не мора да заминат за да бидат дел од иднината.
Ниту еден парк не може сам да ја реши македонската иновациска празнина. Но може да стане јадро околу кое ќе се групираат луѓе што не сакаат да чекаат идеални услови. Во земји како нашата, понекогаш токму таквите јадра се поважни од големите национални стратегии. Стратегиите често завршуваат во фиока; живите екосистеми се градат со луѓе што секојдневно работат, грешат, учат и повторно почнуваат.
Македонската шанса во ерата на малите, брзи екосистеми
Малите земји немаат луксуз да се натпреваруваат со големите во големина. Но можат да се натпреваруваат во брзина, фокус, талент и мрежи. Македонија нема да стане глобален технолошки центар затоа што ќе изгради еден парк. Но може да стане попаметна ако тој парк ја натера да размислува поинаку: не како периферија што чека некој да ја вработи, туку како мала лабораторија што знае да се поврзе со светот.
Тука е суштината на N99 Deep Tech Park. Тој не треба да биде споменик на технологијата, туку работилница на иднината. Не храм на вештачката интелигенција, туку место каде луѓето ќе учат како да ја користат, оспоруваат, развиваат и продаваат. Не само простор за стартапи, туку простор за нова самодоверба.
Македонија има премногу искуство со изгубени можности. Затоа секој нов обид треба да се поздрави, но и внимателно да се следи. N99 Deep Tech Park заслужува внимание не затоа што ветува технолошка револуција, туку затоа што отвора прашање што одамна ни стои пред очи: можеме ли конечно да го организираме сопственото знаење, наместо постојано да го извезуваме како суровина?
Одговорот нема да го даде ниту роботот Алшар, ниту свечената лента, ниту првата конференција. Ќе го дадат луѓето што ќе влезат таму со идеја, ќе излезат со прототип, ќе се вратат со тим и ќе останат доволно долго за да создадат нешто што нема да биде само македонско по потекло, туку светско по вредност.
