Радоста ја замислуваме како нешто што ни се случува само од себе. Доаѓа добра вест, се исполнува желба, добиваме признание, се среќаваме со сакан човек – и, наводно, природно се радуваме. Во стварниот живот тоа не оди секогаш толку лесно. Добрата вест пристигнува, а ние веднаш ја проверуваме. Успехот се случува, а веќе мислиме на следната обврска. Некој нѐ пофалува, а ние брзаме да објасниме дека не сме направиле ништо посебно.
Како да сме подобро обучени да ја издржиме несреќата отколку да го примиме убавото. Знаеме да стегнеме заби, да се подготвиме за најлошото, да ја предвидиме опасноста и да не очекуваме премногу. Многу поретко знаеме да останеме во добриот миг без веднаш да го намалиме со сомнеж, споредба или страв.
Оттука доаѓа и прашањето што навидум звучи едноставно: умееме ли навистина да се радуваме? Или радоста, како и трпението, вниманието и блискоста, е вештина што мора да се учи?
Добрата вест и нашиот рефлекс да ја намалиме
Во нашиот секојдневен говор радоста често оди со сопирачка. „Не се радувај предвреме.“ „Да не чуе злото.“ „Ќе видиме колку ќе трае.“ Во тие реченици има животно искуство, претпазливост и стара човечка желба да не се предизвикува судбината. Во нив, сепак, има и нешто друго – длабока недоверба кон доброто.
Не сме станале внимателни без причина. Кој бил разочаран знае дека надежта може да боли. Кој изгубил нешто значајно знае дека среќата не дава гаранции. Проблемот започнува кога претпазливоста ќе стане трајна внатрешна положба, па секоја радост ќе ја доживуваме како наивност што животот допрва ќе ја казни.
Тогаш човекот не се брани само од идната болка. Тој се брани и од убавината што веќе му се случува. Го добива она што го посакувал, но не го чувствува. Стигнува до целта, а веднаш бара нова. Седи со луѓето што ги сака, додека мислите му се во утрешните обврски. Има причина за радост, но нема внатрешен простор во кој таа би можела да остане.
Тој простор зависи и од нашето расположение, од начинот на кој внатрешната состојба го обојува она што го гледаме. Паноптикум ја отвора оваа тема и во есејот „Расположението – тивката власт над човекот“: расположението може да нѐ измами, да нѐ предупреди или да го стесни нашиот поглед, но не мора да стане диктатура над целиот живот.
Радоста бара внимание, а не совршен живот
Радувањето не значи постојано да бидеме весели. Не бара да ја гледаме „светлата страна“ на секоја загуба, ниту да ги прикриваме тагата, лутината и стравот зад задолжителна насмевка. Радоста е поконкретна и потивка. Таа е миг во кој нешто живо во нас одговара на нешто добро.
За тој одговор не е потребен совршен ден. Потребно е присуство. Мирисот на првото кафе, гласот на човек што долго не сме го чуле, завршена работа, дете што раскажува нешто со целото тело, песна што ненадејно погодува во вистинското место. Овие мигови не се мали затоа што се секојдневни. Ние ги правиме мали кога минуваме низ нив без да ги забележиме.
Во психологијата се употребува поимот savoring – свесно насочување кон позитивното искуство, негово продлабочување и задржување во вниманието. Истражувањата на ваквите практики покажуваат дека намерното забележување и споделување на позитивните моменти може да го зголеми доживувањето на позитивни емоции. Тоа не е магична техника за живот без проблеми, туку способност добриот миг да не исчезне непрепознаен. Едно истражување за интервенциите засновани врз свесното доживување на позитивните искуства ја разгледува токму нивната улога во засилувањето на позитивните емоции.
Значи, радоста не зависи само од тоа што ни се случило. Зависи и од тоа дали сме биле присутни кога се случувало. Можеме да имаме убав живот и постојано да бидеме отсутни од него. Можеме да имаме скромен ден и сепак да забележиме нешто што вреди да се почувствува.
Зошто се плашиме кога ни е убаво
Има луѓе што се чувствуваат небезбедно токму кога сѐ изгледа мирно. Успехот го пречекуваат со претчувство дека нешто ќе тргне наопаку. Љубовта ја мерат со можната загуба. Радоста ја држат на растојание, како да веруваат дека помалку ќе боли ако никогаш целосно не ѝ се предадат.
Тоа е разбирлива одбрана, но не е бесплатна. Човекот однапред ја плаќа болката за нешто што можеби никогаш нема да се случи. Наместо еднаш да страда доколку дојде загубата, тој страда секој ден од нејзината можност. Иднината така го ограбува сегашниот миг.
Да се радуваме значи да прифатиме дека убавото е ранливо. Дека не трае вечно и дека токму затоа има тежина. Цветот не е безвреден бидејќи ќе овене. Разговорот не е залуден бидејќи ќе заврши. Љубовта не е грешка затоа што носи ризик. Радоста не бара гаранција дека ништо нема да се промени. Таа бара дозвола да постои додека е тука.
Науката за свесното задржување на позитивните емоции го истражува токму тоа прашање – зошто некои луѓе полесно го продолжуваат чувството на благодарност, восхит или задоволство, додека други брзо го потиснуваат. Универзитетот во Висконсин го опишува ова како способност позитивното чувство да се задржи живо преку внимание кон моментот.
Туѓата радост како испит за нашата зрелост
Најлесно е да зборуваме за радоста кога таа е наша. Потешко станува кога нешто убаво му се случува на друг човек. Туѓиот успех може да ја осветли нашата незадоволена желба, пропуштената можност или чувството дека заостануваме.
Затоа способноста искрено да се радуваме поради друг човек е еден од потивките облици на емоционална зрелост. Таа не значи дека никогаш нема да почувствуваме завист. Зависта понекогаш ни кажува што посакуваме, каде сме повредени и што ни недостига. Прашањето е што ќе направиме со таа информација.
Можеме туѓата радост да ја намалиме, да најдеме недостаток, да кажеме дека успехот е случаен или незаслужен. Можеме и да си признаеме: „Ова ме потсетува на она што и јас го сакам, но твојата среќа сепак има вредност.“ Во текстот за комперсијата и радоста поради туѓиот успех, токму оваа способност е поставена како слобода од уверувањето дека туѓото добро ни одзема нешто нам.
Радоста расте кога се споделува. Добрата вест што ја кажуваме на човек кој навистина ни мисли добро станува поголема, не затоа што добива публика, туку затоа што добива сведок. Не секоја радост бара јавна објава, фотографија и потврда од непознати луѓе. Понекогаш ѝ е доволно едно лице што не ја мери, не ја потценува и не ја претвора во натпревар.
Како се учи радувањето
Радувањето се учи најпрво со запирање. Кога ќе се случи нешто добро, да не побрзаме веднаш кон следната задача. Да останеме неколку мига. Да забележиме што се сменило во телото, во дишењето, во лицето. Да си дозволиме да кажеме: „Ова ме израдува.“
Таа реченица изгледа едноставна, но често ни е тешка. Полесно ни е да анализираме зошто нешто не е доволно отколку да признаеме дека нѐ допрело. Кога го именуваме доброто, му даваме место во сопственото искуство.
Радувањето се учи и преку благодарност, но не како механичко набројување на „позитивни работи“. Вистинската благодарност е конкретна. Не само „благодарен сум за семејството“, туку „ме израдува начинот на кој ме пречекаа дома“. Не општо „добро ми е“, туку „денес некој ме слушна без да ме прекине“. Конкретното чувство има корен. Општата фраза лесно останува празна.
Оваа вештина се развива и преку нешта што немаат мерлива корист: игра, музика, прошетка, градина, книга, работа со раце, разговор без агенда. Затоа ни е потребно и хоби што не носи пари, туку нѐ враќа кај себе. Радоста тешко преживува во живот во кој сѐ мора да биде продуктивно, исплатливо, видливо и јавно оправдано.
Радувањето се учи и со откажување од постојаното споредување. Споредбата го претвора секој добар миг во пресметка. Колку и да сме постигнале, некој постигнал повеќе. Колку и да ни е убаво, некој на екранот изгледа посреќен. Во таков свет човекот веќе не го живее сопствениот живот, туку ја оценува неговата позиција на бескрајна ранг-листа.
Радоста не го негира страдањето
Да се научиме да се радуваме не значи да ги затвориме очите пред болката. Зрел човек не е оној што постојано се насмевнува, туку оној што може да тагува без срам и да се радува без вина.
Постојаната веселост може да биде маска. Вистинската радост нема потреба да го негира она што боли. Таа само одбива болката да биде единствената вистина за животот. Може да постои покрај грижата, заморот, загубата и неизвесноста – како кратко отворање низ кое човекот повторно чувствува дека е жив.
Токму затоа темата природно се поврзува со пошироката линија на Психологија на секојдневието, каде што обичните внатрешни состојби не се третираат како безначајни слабости, туку како сили што го обликуваат начинот на кој живееме.
Можеби не ни недостигаат секогаш причини за радост. Понекогаш ни недостига способност да ги примиме. Да не ги намалуваме. Да не ги одложуваме за некоја посигурна иднина. Да не се срамиме што ни е убаво во свет во кој некому му е тешко.
Радоста не е предавство на сериозноста. Таа е знак дека животот не успеал целосно да нѐ затвори. А умењето да се радуваме започнува токму во таа тивка храброст – да застанеме пред она што е добро и да кажеме: ова е вистинско, ова е сега и јас сум присутен.
