Човекот најчесто верува дека мисли сè што може да постои. Дека ако нешто е важно, страшно, возвишено или конечно умот ќе најде начин да го стави во реченица, во слика, во доказ, во објаснување. Таа доверба во мислата е темел на цивилизацијата, науката, правото, уметноста, секојдневниот говор. Без неа би немало ни прашања, ни одговори, ни свет во кој човекот се чувствува како дома.
А сепак, токму најдлабокото искуство на мислењето почнува таму каде што човекот мора да признае дека не може сè да замисли. Незамисливото не е празнина. Не е само нешто за кое немаме доволно информации. Тоа е граница. Место на кое мислата се допира со сопствениот раб и наместо да исчезне станува посвесна за себе.
Што значи да се мисли незамисливото?
На прв поглед изразот „незамисливо“ изгледа како противречност. Ако зборуваме за него, веќе сме го вовеле во мислата. Ако го именуваме, веќе сме му дале некаква форма. Но философијата одамна знае дека има разлика меѓу тоа нешто да се именува и тоа навистина да се сфати. Можеме да кажеме „бесконечност“, но не можеме да ја исцрпиме со претстава. Можеме да кажеме „ништо“, но штом го мислиме како нешто, веќе сме го изневериле. Можеме да зборуваме за смртта, но никој не може да ја доживее како сопствено искуство и потоа да ја објасни од другата страна. Можеме да го изговориме зборот „Бог“, „апсолут“, „вечност“, „крај на светот“, „радикална слобода“, „целосна неправда“, „совршена тишина“ – и пак, во секој од тие зборови останува нешто што не се покорува на јазикот.
Токму тука незамисливото станува философски важно. Тоа не е слабост на интелектот која треба што побрзо да се надмине, туку знак дека човечкото сознание има услови, форми, прагови и темни места. Ние не мислиме од никаде. Мислиме од тело, јазик, време, култура, страв, надеж и искуство. Во таа смисла незамисливото е брат на прашањето за границите.
Во текстот на Panoptikum за филозофијата во нашето секојдневје мислата не се појавува како училишна дисциплина, туку како внатрешна работа на човекот кој сака да разбере што прави со сопствениот живот. Незамисливото е најрадикалниот облик на таа работа: моментот кога човекот не прашува само што знае, туку што воопшто може да знае.
Кант и работата на границата
Еден од најважните философски начини да се пристапи кон незамисливото доаѓа преку Имануел Кант. Неговата критичка философија не прашува само каков е светот, туку под кои услови светот воопшто може да ни се појави како предмет на знаење. Со други зборови: не гледаме гола реалност, туку реалност веќе обликувана низ формите на нашето сетилно и разумско искуство. Кантовата разлика меѓу појавата и „стварта сама по себе“ е една од најсилните точки во историјата на модерната мисла. Не затоа што ни открива тајна зад светот, туку затоа што нè дисциплинира: она што ни се појавува не е исто со она што е можеби независно од начинот на кој го спознаваме. „Стварта сама по себе“ не е обичен скриен предмет зад завеса. Таа е граница на човечкото знаење – име за она што разумот може да го помисли како можност, но не може да го поседува како сигурно сознание. Тука незамисливото не е фантастично, мистично или декоративно. Тоа е строго.
Кант нè учи дека зрелата мисла не е онаа што сè прогласува за јасно, туку онаа што знае каде завршува нејзината надлежност. Затоа неговата философија и денес останува суштинска за секоја расправа за границите на знаењето, искуството и реалноста; за тоа сведочат и современите академски толкувања на неговиот трансцендентален идеализам. Во нашево време, кое брза секоја мистерија да ја претвори во податок, оваа кантовска скромност звучи речиси субверзивно. Живееме опкружени со објаснувања, мапи, модели, анализи, алгоритми и симулации. Сè изгледа мерливо. Сè изгледа преводливо. А сепак, колку повеќе знаеме, толку појасно гледаме дека знаењето не ја укинува тајната, туку ја поместува нејзината линија.
Витгенштајн: кога јазикот стигнува до својот раб
Ако Кант ја поставува границата на знаењето, Лудвиг Витгенштајн ја заострува границата на јазикот. Во неговиот „Tractatus Logico-Philosophicus“, философијата се појавува како работа на разјаснување: не за да произведе уште една доктрина, туку за да покаже што може смислено да се каже и каде јазикот почнува да се распаѓа во привид на смисла. Неговата прочуена мисла дека границите на јазикот се граници на светот не значи дека стварноста е мала. Напротив, значи дека нашиот пристап до стварноста е обликуван од јазикот преку кој ја разбираме. Она што не може да се каже не мора да биде безначајно. Може да биде токму најзначајното: етичкото, естетското, мистичното, чувството дека светот воопшто постои.
Витгенштајн е важен за незамисливото затоа што не го претвора во украсна магла. Тој нè тера да бидеме прецизни. Има нешта кои не треба да се „објаснуваат“ со лоши реченици затоа што така не им се приближуваме, туку ги банализираме. Некогаш најчесниот однос кон незамисливото е молчењето – не празно молчење, туку молчење како признавање дека зборовите не се секогаш достоинствени за она што го допираат. Во Stanford Encyclopedia of Philosophy Витгенштајновиот ранен проект е опишан токму преку прашањето за границите на светот, мислата и јазикот, како обид да се разграничи смисленото од бесмисленото говорење.
Незамисливото како човечко искуство
Философскиот концепт на незамисливото не живее само во книгите. Тој се појавува секогаш кога човек ќе се најде пред искуство што го надминува неговиот внатрешен речник. Голема загуба. Ненадејна радост. Војна. Болест. Раѓање. Љубов што не се вклопува во разумна пресметка. Зло што изгледа невозможно, а сепак се случило. Убавина пред која човек чувствува дека описот ја намалува. Тишина во која нема аргумент, но има вистина. Таквите искуства често ги нарекуваме „незамисливи“ затоа што го нарушуваат нашиот ред. Тие не бараат само нова информација, туку нова форма на разбирање. Човекот по нив не се враќа сосема ист. Неговата претстава за светот се проширува, се крши или се продлабочува.
Оттука, незамисливото има и морална тежина. Да се признае дека нешто било незамисливо, а сепак се случило, значи да се признае дека нашата претстава за можноста била сиромашна. Историјата е полна со такви моменти. Пред катастрофа луѓето велат: тоа не може да се случи. По катастрофа велат: не знаевме дека човекот може да оди толку далеку. Затоа незамисливото е поврзано и со темата на отуѓувањето. Кога човекот живее механички, кога светот го сведува на процедури, бројки и навики, неговата способност да го почувствува незамисливото отапува. Во Panoptikum текстот за отуѓувањето како тивка болест на современиот човек токму таа загуба на присуство е претставена како еден од најдлабоките симптоми на современоста. Спротивно, незамисливото го буди човекот од автоматизмот.
Мислата не е помала затоа што има граница
Модерниот човек тешко поднесува граници. Ги доживува како пораз, навреда или технички проблем што треба да се реши. Ако нешто не може да се замисли денес, утре ќе го моделираме. Ако не може да се изрази, ќе најдеме нов јазик. Ако не може да се измери, ќе направиме подобар инструмент. Во тоа има величина. Човештвото напредувало затоа што одбивало да се помири со тесниот хоризонт. Но постои разлика меѓу проширување на мислата и нејзино прогласување за апсолутен господар. Првото е култура. Второто е ароганција.
Незамисливото нè учи дека границата не е секогаш ѕид. Понекогаш е форма на достоинство. Мислата што знае дека не е сè, не станува послаба. Станува поточна. Човек кој знае дека не може да го поседува целото значење на животот, не мора да падне во очај. Може да стане повнимателен, послободен и помалку насилен кон светот. Тука се отвора и една важна разлика: незамисливото не е исто што и немисливото. Немисливото би било целосно надвор од секоја можност за мисла. Незамисливото, пак, стои на работ. Го чувствуваме, го насетуваме, го именуваме, се движиме околу него, но не го затвораме. Тоа е хоризонт, а не предмет.
Зошто денес ни треба философија на незамисливото
Денешната култура сака брза читливост. Секое искуство треба да има наслов, секоја болка – дијагноза, секоја мисла – статус, секоја дилема – став. Алгоритамската јавност не сака недореченост. Таа сака позиција, реакција, заклучок. Но човекот не е направен само од заклучоци. Во него има стравови што не знаат да зборуваат, надежи што не се рационални, сеќавања што се враќаат како сенка, прашања што не завршуваат со одговор. Ако целосно го изгубиме односот кон незамисливото, ќе почнеме да веруваме дека постои само она што може веднаш да се објасни, продаде, измери или објави. Тоа би било духовно осиромашување. Човекот не станува посовремен кога ја губи способноста за чудење. Станува полесен за управување.
Философијата на незамисливото затоа не е бегство од разумот, туку негова заштита од самозаблуда. Таа нè потсетува дека разумот е најмоќен кога не се преправа дека е бесконечен. И дека има искуства пред кои човекот не треба веднаш да зборува, туку прво да застане.
Работ на мислата како почеток
Незамисливото не го понижува човекот. Го враќа на вистинска мера. Му кажува дека не е машина за објаснување, туку суштество кое живее меѓу јасното и темното, меѓу зборот и молкот, меѓу доказот и чудењето. Во таа меѓупросторност се раѓа философијата. Не како професионална навика да се комплицира едноставното, туку како храброст да не се поедноставува она што е длабоко.
Незамисливото е потсетник дека светот не е само она што го држиме во поим. И дека човекот токму кога ќе ја допре границата на својата мисла може првпат навистина да почне да мисли.
