Ново правило во ЕУ: вниманието станува дел од опремата
Автомобилот сè помалку е само машина што ја управуваме, а сè повеќе систем што ја проверува нашата способност да останеме присутни. Од 7 јули 2026 година, сите нови патнички автомобили и комбиња што првпат се регистрираат во Европската Унија мора да имаат дополнителни безбедносни системи, меѓу кои и технологија што го предупредува возачот кога вниманието му бега од патот. Во официјалната објава на Европската комисија за новите правила за побезбедни возила, ова е дел од поширокиот пакет мерки за намалување на сообраќајните несреќи.
Најмногу реакции предизвикува системот Advanced Driver Distraction Warning, познат како ADDW. Неговата задача е едноставна на хартија: ако возачот предолго гледа во телефон, во мултимедијален екран, во скутот или настрана од сообраќајот, автомобилот треба да го предупреди со звучен или визуелен сигнал. Зад таа едноставност, сепак, стои голема промена. Кабината веќе не е само приватен простор меѓу човекот, воланот и патот; таа станува место во кое алгоритамот проценува дали сме доволно внимателни.
Како работи системот што го следи возачот
Во практика, ADDW најчесто се потпира на камера или сензори поставени во внатрешноста на возилото – кај инструмент-таблата, зад воланот или во близина на внатрешниот ретровизор. Системот го следи правецот на погледот, положбата на главата и други показатели што укажуваат дали возачот е насочен кон патот. Европската техничка рамка за оваа опрема е уредена преку Регулативата (ЕУ) 2023/2590 за напредно предупредување при одвлекување внимание на возачот.
Ова не значи дека автомобилот треба да го казнува возачот. Барем според идејата на регулативата, системот треба да реагира пред човечката невнимателност да стане судар. Во сообраќајот, неколку секунди гледање во телефон понекогаш се доволни за да се промени сè. Оттука и политичката логика на мерката: ако технологијата веќе постои, а возилата стануваат сè поумни, тогаш безбедноста не треба да зависи само од дисциплината на човекот.
Слична дилема Паноптикум ја отвора и во текстот за алгоритамот што веќе не ни служи само нам, туку почнува да нè чита. Во автомобилот таа дилема станува уште поконкретна: системот не ни препорачува содржина, туку проценува дали сме способни да држиме внимание таму каде што од него зависат животи.
Безбедност или надзор? Прашањето не смее да се прескокне
Европската регулатива го претставува ADDW како безбедносен систем, а не како уред за препознавање на лицето на возачот. Правилата бараат системот да не се потпира на биометриски лични податоци и да задржува само податоци неопходни за неговото функционирање во затворен систем. Токму тука е важната граница: едно е автомобилот да предупреди дека возачот не гледа кон патот, друго е возилото да се претвори во подвижна соба за надзор.
Затоа оваа новост не треба да се чита само како автомобилска вест. Таа е дел од поголема промена во која камерите, сензорите и софтверот влегуваат во секојдневни простори што порано ги сметавме за наши. Во текстот за камерите што треба да заштитат, но можат да станат и простор за надзор, истата линија се појавува во домот и работната средина. Сега се појавува и во автомобилот.
Најлесно е оваа тема да се сведе на два табора: едните ќе речат дека системот спасува животи, другите дека е уште еден чекор кон тотална контрола. Вистината е посложена и бара зрел јавен разговор. Безбедноста е реална вредност. Приватноста е исто така реална вредност. Проблемот почнува кога едната се користи за да ја истисне другата без јасни правила, надзор и одговорност.
Не се менуваат старите автомобили, туку стандардот за новите
Новата обврска не значи дека сопствениците на веќе регистрирани автомобили во ЕУ ќе мора дополнително да вградуваат камери или сензори. Правилото се однесува на нови возила што првпат се регистрираат по стапувањето на барањата во сила. Тоа е важна разлика, затоа што европските правила не ја менуваат преку ноќ постојната возна флота, туку ја менуваат идната стандардна опрема.
Пакетот не завршува со следење на вниманието. Европската комисија наведува и напредно автоматско сопирање што подобро препознава пешаци и велосипедисти, подобра предна видливост, нови тестови за истрошени гуми и проширена заштитна стаклена површина за поголема заштита на пешаците при несреќи. Пошироката политика е поврзана со европската цел Vision Zero – сведување на смртните случаи во сообраќајот што е можно поблиску до нула до 2050 година.
Што значи ова за Македонија
Македонија не е дел од ЕУ, но автомобилскиот пазар ретко останува надвор од европските стандарди. Голем дел од новите и половните возила што доаѓаат кај нас се врзани за европската регулатива, европското производство и европските навики на купување. Тоа значи дека системите за следење внимание постепено ќе стануваат нормална опрема и на нашиот пазар, прво кај новите возила, потоа и преку увозот на понови половни автомобили.
Ова отвора и домашно прашање што не е само техничко: дали сме подготвени да разговараме за безбедноста како систем, а не како случајност? Паметен автомобил нема многу смисла на небезбеден пат, со слаб технички надзор, несигурна инфраструктура и култура во која телефонот зад волан сè уште се третира како мала навика, а не како ризик. Затоа темата се допира и со прашањето за паметните патишта и вистинската одговорност на сообраќајниот систем.
Автомобилот како нова граница меѓу човекот и системот
Новата камера во автомобилот не е само уште еден сензор. Таа е симбол на времето во кое технологијата сè почесто ни вели: ќе те заштитам, но морам да те гледам. Во сообраќајот, таквата логика може да биде разумна и животоспасувачка. Но токму затоа мора да биде прецизна, ограничена и проверлива.
Најдобриот автомобил на иднината нема да биде оној што само го надгледува возачот, туку оној што ја чува неговата слобода додека ја зголемува безбедноста. Технологијата вреди кога го поправа човечкиот ризик без да го поништи човекот. Во спротивно, воланот останува во наши раце, но чувството дека сме сами со патот полека исчезнува.
