Класното раслојување не е само прашање на тоа кој има поголема плата, поголем стан или поскап автомобил. Тоа е поширок општествен процес во кој луѓето се разликуваат според приходите, имотот, образованието, професијата, пристапот до моќ, сигурноста на работното место и можноста својата положба да ја пренесат на следната генерација.
Во развиениот демократски свет средната класа обично се смета за најважниот стабилизирачки и развоен слој. Таа создава побарувачка, плаќа даноци, инвестира во образование, купува домови, основа мали бизниси, ги поддржува институциите и бара одговорна власт. Средната класа не е само група луѓе со „солидни примања“, туку и општествена сила со чувство на лична сигурност, достоинство и влијание.
Прашањето е дали Македонија има таква средна класа – бројна, самостојна и доволно силна да биде мотор на развојот.
Од што се состои класната структура?
Во секое општество постојат различни слоеви, иако границите меѓу нив не се секогаш остри. На едниот крај се наоѓаат најсиромашните – невработените, нископлатените работници, лицата без имот, луѓето со несигурна работа и домаќинствата што едвај ги покриваат основните трошоци.
На другиот крај се наоѓаат најбогатите – сопственици на големи компании, лица со значителен капитал, недвижности, политичко влијание и пристап до крупни деловни можности. Богатството кај нив не се создава само преку труд и плата, туку и преку сопственост, наследство, монополи, концесии, финансиски вложувања и блискост со политичките центри.
Меѓу овие два пола се наоѓа средната класа. Во неа може да има лекари, инженери, професори, адвокати, информатичари, менаџери, успешни занаетчии, мали претприемачи, земјоделци со развиено производство, дел од новинарите и културните работници, како и вработени во јавниот сектор со релативно стабилни примања.
Но, не секој што има високо образование е средна класа, ниту секој што има нешто повисока плата автоматски припаѓа на неа. Средната класа подразбира и имотна сигурност, можност за штедење, пристап до здравство и образование, правна заштита, лична автономија и способност да се планира иднината.
Македонија има средна класа, но таа е тесна и ранлива
Македонија не е општество без средна класа. Таа постои, но е многу послаба, понесигурна и посегментирана отколку во развиените демократии.
Во земјата има луѓе со стабилни приходи, сопствени домови, професионални квалификации и релативно висок животен стандард. Особено во Скопје и во некои поголеми градови се создаде слој на добро платени професионалци и претприемачи. Дел од нив работат во информатиката, банкарството, телекомуникациите, фармацијата, странските компании, консалтингот и специјализираните услуги.
Важно е дека оваа група не е доволно голема за да ја опфати целата економија. Во Македонија постои и парадокс: човек може да има факултет, работно место и просечна плата, а сепак да биде изложен на голема несигурност. Високите цени на становите, храната, енергенсите, здравствените услуги и образованието ја намалуваат реалната вредност на приходите.
Дополнително, голем број семејства ја одржуваат својата „среднокласна“ положба благодарение на наследен стан, куќа од родителите, семејна земја или помош од роднини што работат во странство. Тоа значи дека нивниот животен стандард не се темели само врз платата и институционалната сигурност, туку и врз семејниот имот.
Официјалните податоци покажуваат дека во 2024 година стапката на ризик од сиромаштија во Северна Македонија изнесувала 21,9 проценти, додека Џини-коефициентот бил 29,1 процент. Кај вработените ризикот од сиромаштија бил 7,9 проценти. Тоа покажува дека вработувањето е важно, но не гарантира автоматски достоинствен и сигурен живот.
Просечната плата не ја покажува целата слика
Во јавноста често се користи просечната плата како доказ дека состојбата се подобрува. Но просекот може да биде измамлив. Ако мал број луѓе имаат многу високи приходи, просечната плата расте иако голем дел од граѓаните заработуваат значително помалку.
За да се измери реалната сила на средната класа, поважни се:
медијалниот приход;
можноста за штедење;
трошоците за домување;
задолженоста на домаќинствата;
пристапот до квалитетно образование и здравство;
сигурноста на работното место;
можноста за напредување без политички или семејни врски.
Во македонски услови, значителен дел од домаќинствата живеат од месец за месец. Дури и оние што формално не се сиромашни често немаат доволно средства за неочекуван медицински трошок, губење работа, поправка на автомобил или поголема инвестиција во образование.
Токму затоа треба да се разликува „средна класа според приход“ од „средна класа според животна сигурност“. Првата може да биде статистичка категорија, а втората е вистинска општествена сила.
Наследениот имот – спас, но и ограничување
Една од главните карактеристики на македонското општество е големото значење на недвижниот имот. Сопствениот стан или куќа за многу семејства претставува главната форма на богатство.
Тоа им овозможува да преживеат и со пониски приходи, бидејќи не плаќаат висока кирија. Но, истовремено, создава зависност од семејното наследство. Млад човек без стан, без семејна куќа и без финансиска помош има многу потежок старт од својот врсник што наследил имот.
Така се создава нова класна поделба: едни се потпираат врз сопствената плата, а други врз комбинација од плата и наследено богатство. Во услови кога цените на становите растат побрзо од приходите, достапноста до дом станува една од најважните граници меѓу стабилната и несигурната средна класа.
Политичките врски ја поткопуваат средната класа
Во развиените демократии средната класа главно се потпира врз образование, стручност, професионален успех и претприемништво. Во Македонија, овие фактори често се испреплетуваат со политичките и партиските врски.
Кога работното место, унапредувањето, јавната набавка или деловната дозвола зависат од партиската припадност, тогаш конкуренцијата не се одвива според знаењето и квалитетот. Наместо продуктивна средна класа се создава клиентелистички слој – луѓе што имаат релативно добра положба, но таа не ја должат целосно на својата стручност, туку на близината со политичкиот систем.
Овој слој може да изгледа како средна класа, но нема независност. Тој е заинтересиран за зачувување на привилегиите, а не за изградба на функционални институции. Наместо да бара подобри закони, транспарентност и правна сигурност, тој често бара личен пристап до власта.
Тука лежи една од најголемите разлики меѓу вистинската демократска средна класа и зависниот, клиентелистички слој.
Дали македонската средна класа е мотор на развојот?
Одговорот е: делумно, но сè уште недоволно.
Средната класа во Македонија придонесува за развојот преку своето образование, работата, претприемништвото и професионалното знаење. Таа е присутна во приватниот сектор, во науката, културата, здравството, технологијата и јавните услуги.
Но, таа нема доволно економска и политичка тежина. Премногу е мала, внатрешно поделена и изложена на ризици. Голем број млади образовани луѓе заминуваат во странство, бидејќи не гледаат можност знаењето да го претворат во пристоен живот дома. Со нив заминуваат и потенцијалните идни професори, лекари, инженери, претприемачи и јавни интелектуалци.
Европската комисија во извештајот за 2025 година оценува дека земјата постигнала напредок во намалувањето на невработеноста и зголемувањето на социјалната помош, но дека стапката на сиромаштија и натаму останува значително висока.
Тоа значи дека економскиот раст не се претвора доволно во широка социјална сигурност. Може да има раст на инвестициите, извозот или платите во одредени сектори, но ако најголемиот дел од граѓаните не чувствуваат подобар живот, тогаш средната класа останува ограничена.
Што ѝ е потребно на Македонија?
На Македонија ѝ е потребна широка и независна средна класа, а не само тесен слој добро платени поединци. За тоа се потребни:
образование што создава знаење, а не само дипломи;
стабилни и добро платени работни места;
владеење на правото;
јавна администрација заснована врз мерит-систем;
поддршка за мали и средни претпријатија;
достапно домување за младите;
квалитетно јавно здравство и образование;
даночен систем што не ги оптоварува најмногу оние со најмали приходи;
институции што ја наградуваат продуктивноста, а не политичката лојалност.
Особено важно е создавањето услови за младите да не мора да избираат меѓу иселување и зависност од семејството. Ако млад човек не може со својата работа да изнајми или купи дом, да создаде семејство и да планира иднина, тогаш не можеме да зборуваме за стабилна средна класа.
Заклучок
Македонија има средна класа, но таа сè уште не е доволно широка, сигурна и независна за да биде вистински „мотор на развојот“. Таа повеќе личи на кревок мост меѓу сиромаштијата и богатството – мост што го одржуваат образованието, семејниот имот, дополнителната работа и помошта од дијаспората.
Вистинската средна класа не се создава само со зголемување на платите. Таа се создава кога човекот има право да напредува според знаењето, кога може да му верува на судот, кога не стравува од губење работа поради политичка промена, кога може да купи дом и кога неговите деца имаат подобри можности од него.
Без таква средна класа нема стабилна демократија, нема долгорочен економски развој и нема доверба во институциите. Затоа македонското прашање не е само дали постои средна класа, туку дали државата создава услови таа да стане бројна, самостојна и општествено одговорна.
Денес одговорот е: постои, но е премногу ранлива. А општество со ранлива средна класа лесно се враќа назад – кон сиромаштија, политичка зависност, иселување и продлабочено класно раслојување.
