Редот што нè штити и редот што нè покорува

Хиерархијата е една од најстарите човечки измислици, иако често се претставува како природен поредок. Ја има во семејството, во племето, во државата, во армијата, во црквата, во училиштето, во компанијата, во јазикот, па дури и во начинот на кој мислиме. Таа не е само распоред на луѓе според моќта што ја имаат; таа е начин на кој општеството си ја раскажува приказната за тоа кој има право да зборува, кој треба да слуша, кој одлучува и кој ги поднесува последиците.

Без хиерархија светот лесно се претвора во бучава. Секоја заедница мора некако да ги распореди одговорностите, знаењето, искуството и авторитетот. Детето учи од возрасниот; ученикот од наставникот; занаетчијата од мајсторот; во кризна состојба некој мора да донесе одлука. Во оваа смисла хиерархијата е инструмент на редот. Таа скратува патишта, спречува хаос, го прави заедничкото дејствување можно.

Но тука почнува и нејзината опасност: редот лесно почнува да се смета за вистина, а позицијата – за вредност. Оној што е погоре не мора да биде помудар, поправеден или поспособен. Тој само е погоре. Кога општеството ќе ја заборави оваа разлика, хиерархијата престанува да биде организација и станува митологија на моќта.

Одговорноста како услов за авторитет

Во својата здрава форма хиерархијата не е привилегија, туку товар. Оној што е на повисоко место треба да има поголема одговорност, поширок поглед и подлабока обврска кон оние што зависат од неговите одлуки. Вистинскиот авторитет не се мери со тоа колку луѓе му се покоруваат, туку со тоа колку луѓе не се понижени од неговата моќ.

Токму тука се распознава разликата меѓу авторитет и доминација. Авторитетот создава доверба; доминацијата произведува страв. Авторитетот објаснува, презема вина, трпи критика и поставува граници. Доминацијата бара молк, се храни со дистанца и ја претвора секоја забелешка во непослушност. Во првиот случај хиерархијата ја гради заедницата; во вториот ја крши нејзината внатрешна достоинственост.

Затоа најопасни не се хиерархиите што се видливи, туку оние што се претставуваат како природни и недопирливи. Кога некој систем ќе почне да вели дека „така било отсекогаш“, тој веќе не бара почит, туку имунитет од прашања.

Хиерархијата во секојдневието

Во секојдневниот живот хиерархијата ретко се појавува како голема политичка теорија. Таа се крие во тонот на шефот, во молкот на вработениот, во погледот на шалтерот, во начинот на кој една институција му се обраќа на граѓанинот. Се гледа во тоа кој може да доцни без последици, кој мора да се извинува и кога не е виновен, чие време се смета за важно, а чие се троши како да е без вредност.

Хиерархијата има и јазик. Таа знае да зборува со титули, печати, чинови, службени формули, „процедури“ и „надлежности“. Понекогаш тој јазик е потребен, затоа што институциите не можат да функционираат само со добра волја. Но кога јазикот на редот се претвора во јазик на оддалечување, човекот исчезнува зад функцијата. Тогаш системот повеќе не служи; тој се брани од оние за кои наводно постои.

Во балканските општества, па и во македонското искуство хиерархијата често носи наследени сенки: почит кон повозрасниот, страв од началникот, култ кон функцијата, тивко прифаќање дека „некој горе знае“. Таквата култура може да создаде стабилност, но и послушност без достоинство. А послушноста што не размислува е најудобната почва за злоупотреба.

Илузијата дека еднаквоста значи отсуство на ред

Современиот човек често ја напаѓа хиерархијата во име на еднаквоста. Тоа е разбирливо, особено по векови во кои моќта била оправдувана со крв, класа, пол, вера, партија или богатство. Сепак, едно општество без никакви нивоа на одговорност не станува автоматски слободно. Може да стане само нејасно: сите зборуваат, никој не одговара; сите имаат мислење, никој нема обврска; сите бараат право, малкумина прифаќаат должност.

Зрелата еднаквост не значи дека сите луѓе имаат иста улога, исто знаење или иста задача. Таа значи дека ничија човечка вредност не смее да зависи од местото што го зазема во системот. Наставникот има поинаква улога од ученикот, лекарот од пациентот, судијата од странката, родителот од детето. Но разликата во улогата не смее да стане дозвола за понижување.

Токму затоа демократската култура не ја укинува хиерархијата, туку ја прави одговорна. Не прашува само кој е горе, туку зошто е горе, кому му одговара, како се контролира и што се случува кога ќе ја злоупотреби позицијата. Во тоа е разликата меѓу поредок и подаништво.

Внатрешната хиерархија на човекот

Хиерархијата не е само надворешна структура. Секој човек носи внатрешен поредок на вредности. Некој го става мирот над успехот, друг статусот над вистината, трет сигурноста над слободата. Она што го ставаме највисоко почнува да управува со нашиот живот.

Затоа прашањето за хиерархијата е и морално прашање: што сме поставиле на врвот? Ако таму е само користа, тогаш и луѓето стануваат средство. Ако таму е само моќта, тогаш секој однос станува натпревар. Ако таму е стравот, човекот ќе ја нарече послушноста мудрост. Ако таму е достоинството, тогаш и редот ќе мора да се мери со човечка мерка.

Општествата се расипуваат кога во нивната хиерархија највисоко стојат лојалноста без совест, успехот без карактер и функцијата без одговорност. Тие можат да изгледаат стабилно, дури и ефикасно, но однатре стануваат празни. Секој знае кому треба да му се поклони, но малкумина знаат зошто.

Кога долните ја одржуваат пирамидата

Ниедна хиерархија не опстојува само со сила одозгора. Таа преживува и преку согласноста одоздола. Понекогаш таа согласност е принудна, понекогаш прагматична, понекогаш навикната. Луѓето често ја прифаќаат неправедната хиерархија затоа што им ветува заштита, припадност или можност еден ден и самите да се искачат.

Тоа е најсуптилната измама на пирамидата: таа не им вели на сите дека ќе бидат слободни, туку дека можеби некогаш ќе бидат повисоко. Така неправдата се поднесува како инвестиција. Наместо да се преиспита системот, човекот почнува да сонува за подобро место во истиот систем.

Но моралната зрелост почнува кога човекот ќе сфати дека не е доволно да се смени катот на кој стои. Потребно е да се праша каква е зградата.

Хиерархија со човечко лице

Не можеме да живееме без некаков ред. Не можеме сите истовремено да водиме, да судиме, да лекуваме, да учиме, да управуваме. Но можеме да одлучиме каков ред ќе прифатиме. Хиерархија што се темели врз знаење, одговорност, проверливост и достоинство е нужна за сложен човечки свет. Хиерархија што бара слепа покорност е само цивилизирано име за подредување.

Најдобрите системи не се оние во кои нема врв, туку оние во кои врвот знае дека постои поради основата. Најдобрите водачи не се оние што ја истакнуваат својата висина, туку оние што го намалуваат стравот кај луѓето под нив. Најздравите заедници не ја уништуваат разликата меѓу улогите, туку не дозволуваат таа разлика да ја уништи еднаквата човечка вредност.

Хиерархијата, на крајот, не е проблем затоа што постојат повисоки и пониски места. Проблем е кога повисокото место ќе се прогласи за повисок човек. Тука почнува секоја злоупотреба: во мигот кога организацијата се претвора во идол, а човекот во скалило.