ОПЕК беше основана во Багдад на 14 септември 1960 година, кога пет држави производители на нафта решија дека повеќе не сакаат немо да ги прифаќаат цените и условите што им ги одредувале најголемите светски нафтени компании.
Иран, Ирак, Кувајт, Саудиска Арабија и Венецуела тогаш немале политичка и економска моќ каква што дел од нив имаат денес. Тие располагале со огромни резерви на нафта, но главниот збор околу нејзината експлоатација, продажба и цена го имале странските корпорации.
Во една сала во Багдад, петте држави почнале да ја менуваат таа рамнотежа. Од нивниот договор се родила Организацијата на земјите извознички на нафта – ОПЕК, која во следните децении ќе стане еден од највлијателните фактори на светскиот енергетски пазар.
Пред ОПЕК, со нафтата владееле „Седумте сестри“
Во средината на 20 век светската нафтена индустрија била контролирана од мала група западни компании. Тие подоцна ќе станат познати под името „Седумте сестри“ – израз што го популаризирал италијанскиот индустријалец Енрико Матеи.
Овие компании располагале со концесии, инфраструктура, танкери, рафинерии и продажни мрежи. Земјите во кои се наоѓала нафтата добивале приходи и надоместоци, но немале целосна контрола врз ресурсот што се вадел од нивната територија.
Особено важно било прашањето за таканаречената објавена цена на нафтата. Врз основа на неа се пресметувале приходите и даночните обврски на компаниите кон државите производители. Кога компаниите еднострано ја намалувале таа цена, автоматски се намалувале и приходите на земјите зависни од извозот на нафта.
Во 1959 и 1960 година големите компании повторно ги намалиле објавените цени. За производителите тоа не било само деловна одлука, туку директен удар врз државните буџети, развојните програми и нивното право самостојно да располагаат со природните богатства.
Необичното сојузништво меѓу Блискиот Исток и Венецуела
Најинтересниот дел од основачката приказна е присуството на Венецуела. Географски била далеку од четирите блискоисточни држави, но го имала истиот проблем – огромни резерви и недоволна контрола врз приходите од нив.
Една од клучните личности бил венецуелскиот министер за рударство и јаглеводороди Хуан Пабло Перес Алфонсо. Тој сметал дека државите производители можат да се спротивстават на моќните компании само ако настапуваат заеднички. Негов важен сојузник бил саудискиот министер Абдула ал-Тарики, познат и како „Црвениот шеик“ поради своите националистички ставови и противењето на странската доминација врз арапската нафта.
Нивната соработка покажала дека нафтениот интерес може да премости огромни географски, политички и културни разлики. ОПЕК не била создадена како арапска организација, туку како сојуз на држави извознички што сакале да изградат заедничка преговарачка сила.
Конференцијата траела пет дена
Претставниците се состанале во Багдад од 10 до 14 септември 1960 година. Ирак бил домаќин, а Катар присуствувал како набљудувач. По петдневните разговори била усвоена одлуката за создавање постојана меѓувладина организација.
Официјалната историја на ОПЕК ги наведува Иран, Ирак, Кувајт, Саудиска Арабија и Венецуела како пет основачки држави и периодот од 10 до 14 септември 1960 година како основачка конференција.
Самиот договор, зачуван во збирката на меѓународни договори на Обединетите нации, открива колку практични биле нивните причини. Државите нагласиле дека развојните програми им зависат од приходите од нафтата, дека со тие приходи ги балансираат годишните буџети и дека секое нагло менување на цената може да предизвика економско нарушување.
Во документот нафтата е опишана и како ресурс што се троши и мора да биде заменет со други средства и инвестиции. Тоа е мошне важен детал: основачите не размислувале само како да заработат повеќе, туку и што ќе остане кога нафтата еднаш ќе биде исцрпена.
Што всушност сакала да постигне ОПЕК?
Првата цел не била петте држави произволно да одредуваат колку ќе чини горивото на секоја бензинска станица во светот. Нивната намера била да ги усогласат нафтените политики, редовно да се консултираат и заеднички да реагираат кога компаниите еднострано ги менуваат цените.
Со текот на времето организацијата развила механизми за договарање на производствените цели на своите членки. Ако на пазарот има премногу нафта, цената обично се намалува. Ако понудата се ограничи, цената може да се зголеми. Во таа едноставна врска меѓу понудата и побарувачката се наоѓа најголемиот дел од моќта на ОПЕК.
Сепак, организацијата не ја контролира целосно светската цена. Врз неа влијаат производството надвор од ОПЕК, економски кризи, војни, санкции, резервите на државите, курсот на доларот, побарувачката во Кина и САД, технологијата и очекувањата на трговците.
Цената што ја плаќаме за бензин и дизел дополнително ги вклучува трошоците за рафинирање, транспорт, складирање, трговските маржи, даноците и акцизите. Затоа одлука на ОПЕК може да влијае врз горивото, но не е единствената причина за неговото поскапување или поевтинување.
ОПЕК не е исто што и нафтеното ембарго од 1973 година
Една од најчестите историски забуни е тврдењето дека ОПЕК како целина го вовела нафтеното ембарго во 1973 година. Ограничувањата кон САД и одредени други држави ги спровеле арапските производители преку Организацијата на арапските земји извознички на нафта – ОАПЕК.
Не сите членки на ОПЕК биле арапски држави, а Венецуела е најочигледниот пример. Сепак, ограничената понуда и производствените одлуки во тој период помогнале цената на нафтата нагло да се зголеми. Светот тогаш целосно разбрал колкава економска и политичка сила може да има координираниот настап на производителите.
Нафтениот шок влијаел врз транспортот, фабриките, инфлацијата, каматите и секојдневните трошоци на милиони луѓе. Така организацијата што во 1960 година била дочекана со потценување станала фактор што не можел да се игнорира.
Од Багдад, преку Женева, до Виена
Првото седиште на ОПЕК било воспоставено во Женева во 1961 година. Во 1965 година организацијата го преселила седиштето во Виена, каде што се наоѓа и денес.
Кон петте основачи подоцна се приклучувале и други производители од Африка, Блискиот Исток, Јужна Америка и Азија. Некои држави во меѓувреме истапиле, го суспендирале членството или повторно се вратиле.
Во поново време често се употребува и називот ОПЕК+, но тоа не е друго име за самата организација. ОПЕК+ е поширок формат на соработка меѓу членките на ОПЕК и други големи производители, меѓу кои највлијателна е Русија.
Состанокот што покажа дека ресурсот носи моќ само ако го контролираш
На 14 септември 1960 година не се променила цената на секој барел во светот и ОПЕК не станала моќна преку ноќ. Во првите години организацијата имала ограничено влијание, а големите компании сè уште располагале со огромна економска сила.
Но во Багдад била поставена нова идеја: државата што го поседува природниот ресурс не мора да биде само нем набљудувач додека некој друг ги определува неговата вредност и условите за негово користење.
Пет земји што не можеле сами да им се спротивстават на најмоќните светски корпорации откриле дека можат да го променат односот на силите ако дејствуваат заедно. Оттогаш, секогаш кога ОПЕК ќе најави намалување или зголемување на производството, реагираат берзите, владите, компаниите и возачите.
Затоа основањето на ОПЕК не е само приказна за нафтата. Тоа е приказна за моментот кога сопствениците на ресурсот решиле да станат и учесници во одредувањето на неговата вредност.
