Политичката деструкција не е само груба власт, лоша реторика или кавга меѓу партии. Таа е подлабок процес: тивко распаѓање на заедничката мера за вистина, одговорност и јавен интерес. Почнува тогаш кога политиката веќе не сака да решава проблеми, туку да произведува непријатели. Кога граѓанинот не се гледа како човек со достоинство, туку како број, глас, толпа, клиент, навивач или пречка.

Во таков амбиент државата формално може да има институции, избори, закони, комисии, влади и парламенти, а сепак суштински да биде нагризана однатре. Зашто демократијата не умира само со тенкови на улица. Многу почесто се троши со навика: со навиката да се лаже без срам, да се злоупотребува без последица, да се владее без слушање и да се мрази без морална граница.

Деструкцијата како метод, не како грешка

Најопасната политичка деструкција не е хаосот што случајно се случил. Таа е хаос што некому му користи. Кога јавноста е изморена, поделена и збунета, полесно се управува со неа. Кога секоја вистина има „две страни“, и кога секоја злоупотреба веднаш се покрива со контранапад, тогаш одговорноста исчезнува во магла.

Тука политиката престанува да биде натпревар на идеи и станува технологија на исцрпување. Не е важно да се понуди подобра визија; важно е противникот да се претвори во закана. Не е важно институцијата да функционира; важно е да биде под контрола. Не е важно граѓанинот да верува; важно е да се умори од барање вистина.

Ова не е македонска особеност, туку поширок знак на времето. Freedom House во извештајот за 2026. година забележува дека глобалната слобода опаѓала дваесетта година по ред во 2025. година, со повеќе земји во назадување отколку во напредок. V-Dem, пак, во својот извештај за 2025. година ја поврзува автократизацијата со токсичната политичка поларизација – состојба во која општеството се дели на непомирливи табори, а политичкиот противник се третира како непријател.

Кога зборот станува оружје

Секоја деструкција најнапред го напаѓа јазикот. Зборовите се празнат од значење, а потоа се полнат со омраза. „Народ“, „предавство“, „патриотизам“, „правда“, „реформи“, „идентитет“, „слобода“ – сите овие зборови можат да бидат достоинствени. Но можат и да станат алатки за уценување на јавноста.

Кога политичарот постојано зборува во име на народот, а никогаш не го слуша конкретниот човек, тогаш „народот“ станува маска. Кога секоја критика се прогласува за предавство, тогаш патриотизмот се претвора во полициска категорија. Кога правдата важи само за противникот, а не и за својот табор, тогаш таа повеќе не е правда, туку одмазда со службен печат.

Политичката деструкција сака токму таков јазик: јазик што не објаснува, туку вознемирува; не поврзува, туку распарчува; не бара вистина, туку произведува лојалност. Затоа првиот отпор кон неа е отпор на разумниот збор. Јавност која уште прави разлика меѓу факт и навреда, меѓу критика и хајка, меѓу став и пропаганда – не е лесна за освојување.

Институции без дух

Државата може да има устав, парламент, судови и избори, а сепак да ја изгуби демократската душа. Тоа се случува кога институциите остануваат како фасади, но нивната внатрешна логика се менува. Судот чека сигнал. Администрацијата служи на партија. Медиумот го менува прашањето според сопственикот. Универзитетот молчи за да не изгуби мир. Интелектуалецот се повлекува во приватност, убеден дека јавниот простор е веќе изгубен.

Така деструкцијата станува секојдневна. Не изгледа драматично. Не мора да има голем историски миг. Понекогаш доволно е години наред способните да се демотивираат, чесните да се исмејуваат, критичните да се казнуваат, а послушните да се наградуваат. На крајот, системот веќе не треба да забранува многу нешта. Луѓето сами учат што е „паметно“ да не се каже.

International IDEA во „Global State of Democracy 2025“ предупредува дека демократската нестабилност се гледа и во слабеењето на претставувањето, при што во изборната 2024. година резултатите за оваа област паднале на најниско ниво во повеќе од две децении. Тоа е важна опомена: изборите сами по себе не ја спасуваат демократијата ако граѓанинот не чувствува дека има реално влијание, фер институции и политичка понуда што не го третира како статистика.

Култура на непријателство

Деструктивната политика секогаш има потреба од непријател. Без непријател таа би морала да одговара за резултати. Затоа непријателот се измислува, проширува, драматизира и постојано се храни. Денес тоа е опозицијата, утре новинарите, задутре судиите, потоа невладините организации, интелектуалците, соседите, странците, „домашните платеници“, „елитите“, „предавниците“.

На тој начин политичката заедница се претвора во емоционално бојно поле. Граѓанинот веќе не прашува дали нешто е точно, туку „од нашите ли е“. Не се оценува аргументот, туку таборот. Не се слуша мислата, туку се проверува припадноста. Тоа е моментот кога јавниот разум почнува да се повлекува пред племенската дисциплина.

Македонското општество добро ја знае цената на таквите поделби. Малите општества немаат бескраен простор за внатрешна омраза. Кога долго се делат на „наши“ и „ваши“, тие не добиваат појасна политика, туку послаба држава, пониска доверба и генерации што сè помалку веруваат дека јавниот живот може да биде чесен.

Деструкцијата како бегство од одговорност

Во суштина политичката деструкција е бегство од одговорност. Наместо да се каже што е направено, се кажува кој е виновен. Наместо да се поправи системот, се обвинува наследството. Наместо да се признае промашување, се отвора нова кавга. Наместо јавна политика, се нуди спектакл.

Затоа деструктивната власт постојано произведува вонредна состојба, дури и кога нема вистинска криза. Таа мора да го држи општеството во напнатост, зашто мирниот граѓанин почнува да поставува прашања. А прашањата се најголемиот непријател на секоја политика што сака лојалност без отчет.

Политичката зрелост, пак, почнува од спротивното: од способноста да се поднесе критика, да се признае грешка, да се почитува институција и кога не носи партиска корист, да се разбере дека државата не е плен, туку наследство што се предава понатаму.

Што останува кога ќе се скрши довербата

Најтешката последица од политичката деструкција не е само лошата власт, туку скршената доверба. Кога луѓето ќе престанат да веруваат дека трудот вреди, дека законот важи, дека вистината има смисла, дека институцијата може да заштити, тогаш општеството влегува во морална сиромаштија.

Од таква сиромаштија не се излегува со една изборна победа. Таа бара долга обнова на мерилата. Бара јавност што нема да аплаудира на злоупотреба само затоа што ја прави „својот“. Бара медиуми што ќе поставуваат прашања и кога е непријатно. Бара образование што создава луѓе, а не само дипломи. Бара политичари што разбираат дека силата без мера е слабост, а победата без правда е само одложен пораз.

Политичката деструкција почнува кога власта ќе престане да ја поднесува вистината. Завршува кога граѓаните ќе престанат да ја поднесуваат лагата како нормален воздух. Меѓу тие две точки се решава судбината на секое општество: дали ќе биде заедница на слободни луѓе или публика во туѓ спектакл.