Државната самостојност најчесто ја замислуваме како јасна историска точка – ден кога е прогласена независност, усвоен устав, развеано знаме или воспоставена меѓународна легитимност. Таквите датуми се важни затоа што му даваат форма на колективното паметење. Сепак, вистинската независност ретко се исцрпува во еден чин. Таа е процес, понекогаш долг и противречен, во кој правото на сопствена држава мора постојано да се претвора во способност таа држава да носи одлуки, да ги спроведува и да ја понесува одговорноста за нив.
Токму тука започнува комплексноста. Политичката независност може да биде формално постигната, а економската зависност да остане силна. Една држава може да има сопствени институции, а сепак да биде ограничена од долгови, енергетска зависност, безбедносни договори, демографски слабости или од сопствената неспособност да произведува стабилни политики. Според тоа суверенитетот не значи изолација од светот, туку способност односите со светот да се водат од позиција на свесен избор.
Независноста не значи самодоволност
Ниту една современа држава не е целосно самодоволна. Економиите се поврзани, безбедноста е меѓузависна, технологијата ги преминува границите, а капиталот, информациите и луѓето се движат побрзо од државните администрации. Затоа прашањето не е дали една земја ќе зависи од други, туку колку разумно ќе управува со тие зависности.
Парадоксот на современата независност е токму во тоа: државата мора да соработува за да ја зачува својата способност самостојно да одлучува. Во таа смисла, суверенитетот не е апсолутна одвоеност, туку способност за избор, процена и поставување сопствени приоритети во свет на неизбежна меѓузависност.
Институциите се вистинскиот тест на самостојноста
Но надворешните односи се само едниот дел од проблемот. Самостојноста е невозможна без функционална внатрешна структура. Државата што не може да го спроведе сопствениот закон, да ги заштити институциите од партиски и приватни интереси, да обезбеди еднаквост пред правото или да создаде доверба кај граѓаните може да биде меѓународно независна, а внатрешно кревка. Во таков случај формалниот суверенитет постои, но неговата содржина се истенчува.
Затоа независноста е и прашање на институционална зрелост. Не е доволно државата да има парламент, судови, администрација и избори. Потребно е тие институции да функционираат така што јавниот интерес нема постојано да зависи од волјата на поединци.
Зрелата државност започнува таму каде што правилата се посилни од моменталната политичка моќ, а јавната функција престанува да биде привилегија и станува одговорност.
Културната независност како дел од државноста
Постои и уште подлабока димензија – културната и идентитетската самостојност. Народот што има држава не престанува автоматски да чувствува несигурност за сопствениот идентитет. Јазикот, историската меморија, културните институции и образованието не се декоративен прилог на државноста. Тие се просторот во кој општеството развива претстава за себе.
Ако тој простор е запоставен, државата може да биде правно независна, а културно зависна од туѓи модели, туѓи интерпретации и туѓи центри на симболичка моќ. Тогаш проблемот не е само во надворешното влијание, туку и во сопствената неспособност да се создаваат и одржуваат институции што ќе произведуваат знаење, култура и самодоверба.
Кога независноста станува мит
Од друга страна, независноста лесно може да се претвори во мит ако постојано се слави, а ретко се анализира. Романтизираното сфаќање на државноста ја претставува самостојноста како крајна победа. Реалноста е помалку удобна.
Независноста не ги решава автоматски сиромаштијата, нееднаквоста, корупцијата, иселувањето или политичката поларизација. Таа само создава простор во кој одговорноста за тие прашања повеќе не може едноставно да се префрли на некој надворешен центар.
Токму затоа самостојноста има и морална тежина. Да бидеш независен значи да имаш право да избираш, но и обврска да ги понесеш последиците од изборите. За една држава тоа значи дека нејзините успеси се резултат на сопствените способности, но и дека нејзините слабости не можат бесконечно да се објаснуваат со туѓи влијанија.
Суверенитетот во свет на сојузи и зависности
Надворешни притисоци постојат и ќе постојат. Прашањето е дали институциите и општеството имаат доволно капацитет да ги препознаат, да им се приспособат или да им се спротивстават кога тоа е неопходно.
Независноста, конечно, не е спротивност на припадноста. Една држава може да биде дел од меѓународни организации, економски сојузи и безбедносни системи без да ја изгуби својата самостојност доколку учеството во нив е резултат на политичка волја, јавен интерес и јасно дефинирани цели.
Суверенитетот не се мери со бројот на ѕидови што една земја ќе ги изгради околу себе, туку со квалитетот на одлуките што ги носи кога влегува во односи со другите.
Најтешката зависност понекогаш доаѓа однатре
Најтешката форма на зависност понекогаш доаѓа однатре – од навиката државата да се разбира како нешто туѓо, од недовербата кон јавните институции и од убедувањето дека општото добро е ничија конкретна грижа. Тогаш независноста останува запишана во документи и празнични говори, но не станува секојдневна политичка култура.
Вистинската државна самостојност затоа не се наследува еднаш засекогаш. Таа постојано се одржува – во економијата, во образованието, во правосудството, во културата, во надворешната политика и во способноста на општеството критички да ги преиспитува сопствените избори.
Независноста не е состојба на ослободеност од сите влијанија. Таа е зрелост да се знае кои влијанија се прифаќаат, кои се одбиваат и пред сè зошто.
