Германија однадвор изгледа како компактна држава со еден јасен политички центар – Берлин. Но германската државна архитектура е многу послоевита. Сојузна Република Германија е федерација составена од 16 сојузни покраини, односно Länder, кои не се обични административни области, туку составни државни единици со сопствени парламенти, влади и уставно гарантирани надлежности.
Тоа значи дека германската држава не функционира според модел во кој главниот град одлучува за сè, а регионите само ги спроведуваат неговите одлуки. Моќта е поделена меѓу федерацијата и покраините. Токму таа распределба е една од најважните особености на германскиот политички систем – и еден од одговорите на прашањето како земја со повеќе од 80 милиони жители успева да ги спои силната централна држава и изразената регионална самостојност.
Германија историски не растела од еден политички центар
Федерализмот не е административен експеримент воведен во модерното време. Тој има длабоки историски корени. Германскиот простор со векови бил составен од кралства, кнежевства, војводства, слободни градови и други политички единици. Баварија, Саксонија, Прусија, Хесен и многу други области развивале сопствени институции, традиции и регионални идентитети долго пред создавањето на современата германска национална држава.
Дури и обединувањето на Германија во 1871. година не создало целосно централизирана држава. Германското Царство било федерално уредено, а неговите составни држави задржале дел од својата политичка посебност.
Во XX век таа традиција добила и ново политичко значење. По искуството со нацистичката диктатура и екстремната концентрација на власта, создавачите на повоениот германски поредок сакале државниот систем да содржи повеќе центри на политичка моќ и меѓусебна контрола. Основниот закон од 1949. година затоа ја определува Германија како демократска и социјална федерална држава, а федералната поделба е поставена меѓу темелните принципи на уставниот поредок. Основниот закон на Германија утврдува дека извршувањето на државните овластувања и задачи во принцип им припаѓа на покраините, освен кога самиот устав предвидува поинаку.
16 покраини, а не 16 копии
Германија денес ја сочинуваат Баден-Виртемберг, Баварија, Берлин, Бранденбург, Бремен, Хамбург, Хесен, Мекленбург-Западна Померанија, Долна Саксонија, Северна Рајна-Вестфалија, Рајнланд-Пфалц, Сарланд, Саксонија, Саксонија-Анхалт, Шлезвиг-Холштајн и Тирингија.
Всушност, зад ова набројување стојат мошне различни политички и општествени простори. Баварија е голема покраина со силно изразен регионален идентитет и долга државна традиција. Северна Рајна-Вестфалија е густо населено индустриско и урбано подрачје во кое се наоѓаат големи градови како Келн, Диселдорф, Дортмунд и Есен. Мекленбург-Западна Померанија е значително поретко населена и има сосема поинаква економска и демографска структура.
Посебно интересни се Берлин, Хамбург и Бремен. Тие се истовремено градови и сојузни покраини. Германскиот федерализам, според тоа, не е геометриско делење на територијата на еднакви административни полиња. Неговата карта ја носи историјата на земјата.
Што значи да се биде сојузна покраина?
Покраините располагаат со сопствени парламенти и покраински влади. Нивните надлежности особено се чувствуваат во образованието, културата, полицијата и значаен дел од јавната администрација. Поделбата на законодавните овластувања меѓу федерацијата и покраините е детално уредена со Основниот закон, а Бундестагот во своето објаснување на федералните и покраинските надлежности посочува дека покраините во принцип имаат законодавна власт таму каде што уставот не му ја доделува на федералното ниво.
Тоа најлесно се забележува во училиштата. Германскиот образовен систем не е целосно ист од еден до друг дел на земјата. Покраините имаат значајна улога во организацијата на училиштата, наставните модели и образовната политика. Ученик во Баварија и ученик во Берлин живеат во истата држава, но не нужно и во сосема ист образовен систем.
Слично е со културата. Театрите, музеите, културните установи и образовните институции во голема мера се дел од политиките што се создаваат на покраинско и локално ниво. Федерализмот на тој начин не постои само во уставните книги – тој се чувствува во секојдневието.
Бундесратот – кога покраините седат во центарот на државата
Можеби најинтересниот дел од германскиот модел е Бундесратот. Ако Бундестагот е федералниот парламент избран од граѓаните, Бундесратот е институцијата преку која сојузните покраини учествуваат во законодавството и управувањето на федерацијата.
Според член 50 од Основниот закон покраините преку Бундесратот учествуваат во законодавството и администрацијата на федерацијата. Во него не седат класични пратеници избрани за независен парламентарен мандат, туку членови на покраинските влади. Така, интересите на Минхен, Дрезден, Хамбург, Штутгарт, Хановер или Потсдам влегуваат директно во процесот на федерално одлучување.
Кај дел од законите што ги засегаат покраинските интереси и надлежности согласноста на Бундесратот е неопходна. Тоа може да создаде ситуации во кои федералната влада има едно политичко мнозинство во Бундестагот, додека во покраините доминираат други партии и коалиции. Политиката тогаш станува процес на договарање меѓу повеќе легитимни центри на моќ, а не само натпревар меѓу власта и опозицијата во Берлин.
Токму поради ова односот меѓу федерацијата и покраините е вграден во самата конструкција на германскиот уставен поредок.
Федерализмот има цена
Таквиот систем не е секогаш едноставен. 16 покраини значат и шеснаесет политички средини, различни влади и различни приоритети. Кога е потребна заедничка реакција, координацијата може да биде побавна отколку во централизирана држава. Различните образовни правила предизвикуваат дебати за еднаквоста на можностите, а финансиските односи меѓу побогатите и послабите покраини редовно отвораат политички прашања.
Но сложеноста не е случаен недостаток на системот. Таа е дел од неговата логика. Германскиот федерализам тргнува од претпоставката дека е подобро власта да биде распределена и принудена на преговарање отколку секоја одлука да зависи од еден политички центар.
Една држава со повеќе центри
Федерализмот овозможува и нешто што не може лесно да се измери со уставни членови – регионалниот идентитет да опстане во рамките на една заедничка држава. Баварецот може силно да се идентификува со Баварија, жителот на Хамбург со својот град-држава, а Саксонецот со Саксонија, без тоа да го поништува нивното место во германската политичка заедница.
Во тоа се гледа суштината на германскиот модел: единството не мора да значи еднообразност.
Кога Германија се сведува само на Берлин, канцеларот и Бундестагот, се гледа само еден кат од нејзината политичка зграда. Под него постои цел систем на парламенти, влади, регионални избори и институции што секојдневно ја обликуваат земјата. Шеснаесетте сојузни покраини не се линии на картата и не се административен украс. Тие се дел од одговорот на прашањето што, всушност, е Германија – една држава изградена врз идејата дека моќта може да се дели, а државата со тоа да не стане послаба, туку поотпорна.
