На задната корица на секоја книга стои бројка што ја нарекуваме цена. Но таа ја покажува само материјалната вредност на изданието. Вистинската цена на книгата се мери со времето на авторот, вниманието на читателот и храброста човекот да се соочи со мисли што можат да го променат.
Цената на книгата обично ја споредуваме со цената на ручекот, сметката за струја, билетот за претстава или со некоја друга секојдневна потреба. Понекогаш велиме дека книгата е евтина, а понекогаш дека е прескапа.
Но бројката отпечатена на корицата е само пазарната цена на хартијата, печатењето, преводот, уредувањето, дизајнот, дистрибуцијата и трудот вложен во нејзиното создавање. Реалната цена на книгата е многу посложена.
Книгата е платена со дел од животот на авторот
Пред да стигне до читателот, книгата е платена со дел од животот на својот автор. Во неа се вложени години читање, размислување, сомневање, истражување и осаменост. Вложени се непроспиени ноќи, откажувања и долги периоди во кои напишаното изгледало недовршено или безвредно.
Понекогаш зад една едноставна реченица стојат десет избришани страници. Зад еден роман може да стои цела деценија, а зад една песна – искуство што човекот го носел во себе половина живот.
Затоа книгата не започнува во печатницата. Таа започнува во мигот кога некоја мисла ќе го вознемири човекот толку силно што тој повеќе не може да молчи.
И читателот мора да ја плати книгата
Кога книгата ќе стигне до читателот, нејзиното плаќање не завршува. И читателот мора да даде нешто повеќе од пари. Тој плаќа со своето време, со вниманието и со тишината што ѝ ја отстапува на книгата.
Во време на постојани известувања, кратки пораки, површни слики и брзи судови, вниманието станува една од најскапите човечки вредности. Да се прочита книга значи доброволно да се напушти брзината. Значи човекот да седне, да замолчи и да му дозволи на некој друг глас да влезе во неговата внатрешност.
Токму тука започнува реалната цена на читањето.
Добрата книга не го остава читателот непроменет
Вистинската книга не го остава читателот сосема ист. Таа може да му одземе некоја предрасуда, да му разниша старо уверување или да му покаже дека неговата вистина не е единствената можна вистина.
Книгата може да го принуди човекот да се препознае во лик што претходно би го осудил. Може да го натера да се посомнева во авторитетот, во општеството, во традицијата, но и во самиот себе.
Таквата книга е опасна за духовната удобност. Таа не нуди само одговори, туку отвора прашања што продолжуваат да живеат и откако последната страница ќе биде затворена. Нејзината најголема вредност е токму во тоа што не му дозволува на човекот мирно да се врати во својата стара теснотија.
Кому книгата навистина му е материјално скапа?
За сиромашниот човек книгата понекогаш навистина е материјално скапа. Тоа не смее романтично да се премолчува. Во дом во кој се избира меѓу храна, лекови, греење и училишни потреби купувањето книга може да биде недостижен луксуз.
Општеството што ја прогласува книгата за вредност, а не обезбедува добро опремени библиотеки, достапни изданија и достоинствени услови за живот, всушност лицемерно ја брани културата само со зборови.
Сепак, книгата не му е најскапа на оној што нема доволно пари. Тој можеби копнее по неа, ја позајмува, ја бара во библиотека, ја чита стара и оштетена, но ја прима како богатство.
Книгата секогаш му е скапа на оној што не сака да се промени
Скапа му е на човекот што смета дека веќе знае сè. На оној кому секое различно мислење му изгледа како напад. На оној што чита само за да го потврди сопственото уверување, а никогаш за да го преиспита. За таквиот човек вистинската книга бара преголема жртва: да се откаже од сигурноста дека секогаш е во право.
Книгата му е скапа и на оној што сè мери според непосредната корист. „Што ќе добијам од неа?“ – прашува тој, очекувајќи знаењето веднаш да се претвори во пари, положба или предност.
Но големите книги не ветуваат брза добивка. Тие го менуваат јазикот со кој човекот изразува мисли, ја продлабочуваат неговата чувствителност и му помагаат да го забележи она што дотогаш го одминувал. Тоа е бавна и речиси невидлива добивка, но токму таа ја гради личноста.
Зошто властољубивите се плашат од книгите?
Книгата му е особено скапа на властољубивиот затоа што го учи човекот да споредува, да помни и да поставува прашања. А оној што поставува прашања потешко се претвора во послушен поданик.
Читателот знае дека секоја власт е минлива, дека секоја официјална вистина има своја заднина и дека историјата често ја пишуваат победниците, но ја дополнуваат и поправаат сведоштвата.
Затоа авторитарниот дух отсекогаш се плашел од книгите. Ги забранувал, ги палел, ги цензурирал или ги заменувал со безопасни пароли. Не затоа што хартијата има некаква магична моќ, туку затоа што прочитаната мисла може да продолжи да живее во човекот и тогаш кога сите други гласови ќе бидат замолчени.
Цената на непрочитаната книга
Постои уште една, многу повисока цена – цената на непрочитаната книга.
Кога едно општество престанува да чита, тоа постепено го губи трпението за сложени прашања. Јавниот говор се претвора во пароли, расправата во навреда, а мислењето во повторување туѓи реченици. Луѓето лесно стануваат плен на манипулации затоа што ја губат навиката да проверуваат, споредуваат и да се сомневаат. Тогаш непрочитаната книга ја плаќаме со сиромашен јазик, плитка политика, културна безличност и колективна заборавност.
Општеството без книги можеби продолжува да функционира, но не созрева. Тоа произведува потрошувачи, следбеници и гласачи, но сè потешко создава слободни личности.
Реалната цена не е напишана на корицата
Реалната цена на книгата не е онаа што е напишана на нејзината корица. Таа се мери со животот вложен во нејзиното создавање, со времето потребно за нејзиното читање и со храброста неопходна за прифаќање на нејзините прашања.
Добрата книга може да чини малку пари, а да бара многу од човекот. Може да биде купена за неколку стотини денари, но да му одземе заблуда што ја чувал со години.
Токму затоа книгата е бесценета за оној што сака духовно да расте, а секогаш прескапа за оној што по секоја цена сака да остане ист.
Можеме ли да си дозволиме живот без книги?
На крајот, прашањето не е само дали можеме да си дозволиме да купуваме книги. Вистинското прашање е дали можеме да си дозволиме да живееме без нив.
Книгата што ќе ја купиме можеби ќе остане непрочитана, но книгата што вистински ќе ја прочитаме може да нè спаси од живот поминат во туѓи мисли.
Парите дадени за книга можат повторно да се заработат. Времето посветено на неа станува дел од нашето искуство. Но годините поминати без читање, без прашања и без внатрешно преиспитување не можат да се вратат.
Тоа е реалната цена на книгата – и уште пореалната цена на нејзиното отсуство.
