Понекогаш е доволно само еден збор да те стресе и да те врати таму кај што јазикот не бил само средство за снаоѓање, туку и начин на паметење. Ќе чуеш нешто како шубе, дувар, стреш или светрум, и одеднаш ќе ти стане јасно дека не сме осиромашиле само во говорот, туку и во нијансите со кои го чувствуваме светот. Затоа ваквите потсетувања не се игра на ученост, туку враќање кон основното – кон зборот што знае и да боцне, и да разјасни, и да остави трага.
Кога јазикот има темел, а не само површина
Општонародната лексика ја прави основата на зборовниот состав. Таа е она ткиво без кое не може ни разговорот, ни книжевноста, ни мислата што сака да се искаже јасно. Во неа влегува разговорната лексика – зборови што живеат во усната форма на стандардниот јазик и не ја рушат нормата, туку му даваат неприсилена човечка боја. Во неа е и книжната лексика, онаа што природно стои во писмениот израз и што писателот ја избира со свест за ритам, тежина и стил. А тука е и поетската лексика – поекспресивна, посликовита, понекогаш поблиску до внатрешната вистина отколку до сувата дефиниција. Кога човек сака ова да го провери, не е лошо да наврати до Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“ или до официјалниот дигитален толковен речник, чисто за да види колку сериозна и жива е таа мрежа што ја наследуваме.
Дијалектот не е вишок, туку жива меморија
Дијалектната лексика, пак, е составена од дијалектизми – зборови што живеат на определена територија, кај ограничен број луѓе, ама често со поголема прецизност од многу денешни општи зборови. Токму таму, во тие говорни џебови, се чува нешто што стандардот не смее да го оттурне како старо железо. Затоа и овие десет збора не ги читам како фолклорен украс, туку како сведоштво дека јазикот уште има корени: шубе – сомнеж, стреш – внимание и претпазливост, дувар – ѕид, кандарасува – наговара, ачик – отворен и јасен, текрар – одново, светрум – брзо, наеднаш, а покосници – морници, трпки по телото. За вакви проверки добар влез е и Македонскиот јазичен портал, оти таму убаво се гледа дека зборот не живее само во речник, туку и во правопис, корпус и употреба.
Покосницата како јазична и човечка реакција
Мене тука најмногу ме задржува токму тој збор – покосница. Или, речнички попрецизно, покосници. Не само затоа што означува морници, туку затоа што во себе носи телесна вистина. Не е тоа студен опис. Тоа е збор што ти лази по снагата. Збор што не објаснува од дистанца, туку влегува под кожа. И затоа во насловот ја оставам твојата форма „Покосница од брадосан“. Не како правописен инает, туку како авторски звук. Таму не зборува професор во катедра. Таму зборува човек што памети, гледа и чувствува.
Пораката што не сака да биде стерилна
И еве ја пораката, тамам со тие зборови што знаат да сечат повеќе од мазниот современ говор. Со стреш и шубе текрар ме задумува брадосанион. Покосница ми лази во крвта оној што до вчера ми се видуваше оти јарадисува за наше добро. Светрум се сврте, како во дувар да удрил, како да го кандарисале оние одлево за да му дојде навиле оддесното. И тамам тука јазикот ја кажува суштината побрзо од секоја анализа: ачикот колај се дава да го превртат есапџиите и бељаџиите.
Затоа ваквите зборови не треба да ги чуваме како прашлива музејска ствар. Треба да ги враќаме во говор, во текст, во мисла. Зашто кога јазикот губи вакви нијанси, човекот почнува да зборува повеќе, а да кажува помалку.
Десет помалку познати архаични и (под)заборавени македонски зборови
-шубе-сомнение, грижа;
-стреш-внимание;
-дувар-ѕид;
-кандарасува-наговара;
-ачик-отворен; итар;
-навиле-залудно, напразно;
-покосница-морница;
-текрар-повторно, одново;
-јарадисува-создава, твори;
-светрум-брзо, наеднаш.
Моја порака со употреба на зборовиве:
Со стреш и шубе текрар ме задумува брадосанион. Покосница ми лази во крвта оној што до вчера ми се видуваше оти јарадисува за наше добро. Светрум се сврте, како во дувар да удрил, како да го кандарисале оние одлево за да му дојде навиле оддесното. Вистина е оти ачикот колај се дал да го превртат есапџиите и бељаџиите.
