Од предупредувањето за директен напад врз Русија и Калининград до тезата дека сегашниот светски поредок се распаѓа – говорот на Путин на „Валдај“ ја спои нуклеарната реторика со повик за нова глобална рамнотежа на моќта.
Рускиот претседател Владимир Путин повторно ја внесе нуклеарната димензија во самиот центар на европската безбедносна дебата. На пленарната сесија на 23. годишна средба на дебатниот клуб „Валдај“, одржана вчера, тој предупреди дека при директен напад врз Русија прашањето за употреба на сите оружја што ѝ стојат на располагање неизбежно би се нашло на дневен ред.
Најчувствителниот дел од пораката се однесува на Калининград – руската ексклава на Балтичкото Море, сместена меѓу Полска и Литванија, две членки на НАТО.
Но говорот не беше само воено предупредување. Путин го постави прашањето за Калининград во многу поширока геополитичка рамка: светот, според неговата интерпретација, минува низ период на фундаментална прераспределба на моќта, западната доминација слабее, а Истокот и Западот порано или подоцна ќе мора да најдат нов модел на меѓусебно функционирање.
Така, во еден говор се споија две теми што ја дефинираат современата глобална нестабилност: ризикот од воена ескалација меѓу нуклеарни сили и борбата околу тоа како ќе изгледа идниот светски поредок.
Калининград повторно станува една од најопасните точки на Европа
Калининград одамна не е само географски издвоен дел од Русија.
Тој е силно милитаризиран простор, стратешки поставен меѓу Полска и Литванија и со излез на Балтичкото Море. Во регионот се распоредени руски воени капацитети, а неговата положба истовремено му дава големо стратешко значење и го прави потенцијално ранлив во случај на поширок конфликт меѓу Русија и НАТО.
Само еден ден пред настапот на Путин, Москва испрати дипломатска порака до НАТО во која предупреди дека обид за изолација или блокада на Калининград би можел да предизвика директен вооружен судир и дека Русија во такво сценарио е подготвена да го употреби својот расположлив арсенал, вклучувајќи нуклеарни средства.
НАТО возврати дека Алијансата е одбранбена, дека нејзините активности не претставуваат закана за руска територија и ја повика Москва да ја прекине нуклеарната реторика.
Токму во таква атмосфера Путин на „Валдај“ ја повтори формулата дека директен напад врз територијата на Руската Федерација би го отворил прашањето за употреба на сите оружја што Русија ги поседува.
Што значи „целиот арсенал“?
Овде е неопходна важна разлика. Путин не објави дека Русија донела одлука за нуклеарен напад, ниту најави конкретна употреба на нуклеарно оружје во конкретен момент. Тој постави условно сценарио: доколку дојде до директен напад врз Русија, употребата на сите расположливи средства би била разгледувана.
Но во актуелниот контекст формулацијата не може да се одвои од нуклеарната компонента.
Во истиот настап Путин зборуваше за руското тактичко нуклеарно оружје, за стратегиските системи и за промените во глобалната воена рамнотежа. Официјалниот транскрипт на Кремљ го прикажува нуклеарното вооружување како една од централните теми во дискусијата за идната безбедносна архитектура.
Токму затоа зборовите „сите оружја“ имаат многу потешка политичка тежина отколку обично воено предупредување.
Нуклеарното оружје повторно како јазик на одвраќањето
Во текот на Студената војна, нуклеарното оружје функционираше не само како оружје што може да биде употребено, туку и како политички инструмент за спречување на противникот да премине одредена граница.
Основната логика беше едноставна и страшна: цената на директниот конфликт меѓу нуклеарните сили мора да биде толку голема што ниту една страна нема да смее да го започне. Денес таа логика повторно станува видлива.
Русија сè поотворено зборува за своите нуклеарни способности кога се дискутира за можни директни судири со НАТО. Од друга страна, НАТО го засилува военото присуство на својот источен простор и нагласува дека неговите активности се одбранбени.
Опасноста не произлегува само од намерна одлука за започнување војна.
Можеби уште поголем ризик претставуваат погрешната проценка, погрешно протолкувана воена вежба, инцидент со беспилотно летало, напад врз инфраструктура или погрешна проценка за намерите на другата страна.
Кога комуникацијата меѓу нуклеарни сили се сведува на предупредувања и контра-предупредувања, просторот за грешка станува опасно тесен.
Путин предупредува на „точка без враќање“
Во говорот на „Валдај“, Путин оцени дека светот минува низ опасен период и дека мора да се избегне сценарио во кое ескалацијата би довела до катастрофални последици.
Истовремено, тој ја префрли главната одговорност за сегашната конфронтација врз Западот и ја повтори позицијата на Кремљ дека Русија била принудена да реагира на западното ширење и притисок.
Тоа е руската политичка интерпретација на причините за конфликтот. Западните влади и НАТО го отфрлаат таквото објаснување и ја посочуваат руската инвазија врз Украина како фундаменталниот извор на сегашната безбедносна конфронтација.
Разликата меѓу овие две толкувања денес не е само историска или дипломатска.
Од неа зависи како секоја страна го толкува речиси секој нареден воен потег.
Украина останува во срцето на конфликтот
Иако фокусот на последните предупредувања е Калининград, војната во Украина останува централниот конфликт околу кој се движи поголемиот дел од конфронтацијата Русија–Запад.
Москва го претставува судирот како поширока борба против западното воено и политичко влијание. Украина и нејзините западни партнери, пак, го дефинираат како одбрана од руска агресија.
Петтата година од руската инвазија ја затекнува Европа со многу повисоки воени буџети, засилено источно крило на НАТО, Финска и Шведска како членки на Алијансата и Балтикот како една од најчувствителните безбедносни зони. Тоа создава парадокс. Двете страни тврдат дека преземаат мерки за сопствена одбрана, но секоја дополнителна мерка на едната страна се доживува како закана од другата.
Од Калининград до прашањето за светскиот поредок
Сепак, најинтересниот дел од настапот на Путин не завршува кај нуклеарното оружје.
Рускиот претседател повторно ја разви тезата дека светот поминува низ историска промена во која моделот на западна доминација постепено се заменува со поинаков, полицентричен поредок. Според неговото гледиште, меѓународните конфликти може да продолжат токму затоа што периодите на промена на глобалната рамнотежа создаваат простор за ризични политички и воени потези.
Тоа е еден од најпостојаните мотиви во руската надворешнополитичка реторика во последните години.
Москва сака меѓународен систем во кој САД и нивните западни сојузници нема да имаат доминантно влијание врз глобалните правила и институции. Она што Русија го претставува како „мултиполарност“, критичарите на Москва често го гледаат како обид големите сили повторно да добијат поголема слобода за наметнување сфери на влијание.
Тоа е суштинскиот спор што се крие зад многу од денешните конфликти.
Нов договор меѓу Истокот и Западот?
Кога Путин зборува за потребата Истокот и Западот да најдат нов модел на односи, прашањето е каков би бил тој договор. Дали станува збор за обновување на некаков систем на контрола на вооружувањето? За нови механизми за спречување директен судир меѓу Русија и НАТО? За признавање на сфери на безбедносен интерес? Или за пошироко редефинирање на меѓународниот поредок создаден по Втората светска војна и трансформиран по крајот на Студената војна?
Одговори засега нема, но фактот што овие теми повторно се разгледуваат покажува колку длабоко се променети односите меѓу големите сили.
Контролата на вооружувањето слабее токму кога е најпотребна
Најголемиот парадокс на сегашната геополитичка фаза е што нуклеарната реторика се засилува токму во период кога механизмите за контрола на вооружувањето се значително послаби отколку во последните децении од Студената војна. Тогаш Москва и Вашингтон, и покрај огромното меѓусебно непријателство, постепено изградија систем на договори, комуникациски канали и правила чија цел беше да се намали ризикот од случајна нуклеарна војна.
Денес голем дел од таа архитектура е ослабена или исчезната.
Истовремено се развиваат нови хиперсонични системи, прецизни далекусежни ракети, беспилотни платформи, сајбер-оружје и системи поддржани од вештачка интелигенција. Колку е поголема брзината на оружјето, толку е пократко времето за политичка одлука. А колку е пократко времето за одлука, толку е поголем ризикот една грешка да стане неповратна.
НАТО: нема непосредна закана, но потребна е претпазливост
Генералниот секретар на НАТО, Марк Руте, на 30 септември оцени дека нема непосредна закана за територијата на Алијансата од Русија и повика реакциите на руската реторика да бидат мирни и одмерени. Во исто време нагласи дека НАТО ќе продолжи да ја зајакнува сопствената одбрана и да ја поддржува Украина.
Токму овој контраст ја опишува сегашната европска безбедносна ситуација. Нема официјална проценка дека директен руско-натовски судир е неизбежен. Но воените подготовки, нуклеарните предупредувања и политичката реторика покажуваат дека можноста за таков судир повеќе не се третира како чисто теоретска тема.
Најопасниот момент е кога сите веруваат дека само одвраќаат
Историјата покажува дека големите конфликти не започнуваат секогаш затоа што некој однапред одлучил да предизвика светска војна. Понекогаш започнуваат затоа што секоја страна верува дека другата ќе отстапи. Токму тука лежи најголемата опасност во сегашниот момент.
Москва вели дека поставува црвени линии за да спречи напад. НАТО вели дека ја јакне одбраната за да спречи руска агресија. Европските држави го зголемуваат вооружувањето бидејќи се чувствуваат загрозени. Русија дополнително се вооружува бидејќи го толкува тој процес како подготовка против неа.
Тоа е класична безбедносна спирала во која мерката што една страна ја смета за одбранбена, другата ја толкува како офанзивна подготовка.
Светот меѓу одвраќањето и договорот
Пораката од „Валдај“ затоа има две лица.
Првото е предупредувањето: напад врз Русија или Калининград може да го отвори прашањето за употреба на целиот руски воен арсенал. Второто е политичката понуда – или барем политичката теза – дека Истокот и Западот ќе мора да пронајдат нов начин на коегзистенција. Меѓу тие две пораки се наоѓа светот во 2026. година.
Од едната страна е најголемата акумулација на воено недоверба во Европа по Студената војна. Од другата е сознанието дека директна војна меѓу нуклеарни сили нема лесно контролирана завршница.
Во тој простор меѓу заканата и договорот ќе се одлучува дали новата глобална рамнотежа ќе се создава преку дипломатија – или преку сè поопасно тестирање на црвените линии.
