Уредничка теза: Судирот меѓу УПОЗ и власта не е само расправија околу спортски игри, патување во Црна Гора и 60.000 евра. Тој отвора пошироко прашање: што значи синдикална одговорност во време кога работниците живеат со сè поскапа кошничка, а довербата во институциите и претставниците се троши побрзо од платата.

Кога синдикатот и власта ќе влезат во јавен судир, првата жртва речиси секогаш е суштината. Наместо да се зборува за плати, услови за работа, инфлација, достоинство и реалната вредност на трудот, јавната сцена брзо се полни со обвинувања, деманти, политички етикети и меѓусебни сомнежи. Токму тоа се случи во најновиот судир меѓу УПОЗ и претставници на власта, откако пратеникот Бране Петрушевски од ВМРО-ДПМНЕ изнесе обвинувања за трошење синдикални средства, а претседателот на УПОЗ, Трпе Деаноски, ги отфрли како тенденциозни.

Спорот се врти околу спортските игри на УПОЗ во Чањ, Црна Гора, за кои Петрушевски тврди дека чинеле околу 60.000 евра, додека Деаноски вели дека настанот бил синдикален, редовен и платен од учесниците, не од скриени или луксузни аранжмани. Деаноски „децидно ги демантира“ обвинувањата, додека Петрушевски тврди дека ССМ и УПОЗ се оддалечуваат од членството.}

Обвинувањето: спортски игри или луксуз на грбот на членството?

Јавниот напад на Петрушевски беше формулиран остро: според него, Деаноски и раководството на синдикалните структури организирале четиридневни спортски игри во Чањ, Црна Гора, за кои биле потрошени 60.000 евра. Во неговата политичка рамка тоа не е претставено како обичен синдикален настан, туку како доказ дека дел од синдикалното раководство, наместо да се занимава со работнички права, се оддалечува од базата и троши пари собрани преку членарини. Имало „привилегирани“ учесници и синдикатите ризикуваат да станат „групација на привилегирани“.

Ова е сериозно обвинување, но токму затоа мора да се чита внимателно. Во јавниот интерес е секој синдикат да биде транспарентен: колку пари собира, како ги троши, кој одлучува, кој учествува, по кои критериуми и со каква отчетност пред членството. Членарината не е апстрактен приход. Таа е дел од платата на работникот, доверена на организација што треба да го штити. Затоа прашањето за трошењето никогаш не е ситна сметководствена работа, туку прашање на морален легитимитет.

Но исто толку важно е обвинувањата да не станат политичка магла во која се губи главното: дали има документи, фактури, одлуки, финансиски извештаи и јасна внатрешна процедура што може да ја покаже вистината. Ако има злоупотреба, таа треба да се докаже. Ако нема, политичкиот напад не смее да ја замени синдикалната расправа за платите, колективните договори и работничкото достоинство.

Демантот: „игри на работниците, платени од работниците“

Од друга страна, Трпе Деаноски реагира со демант и порака дека станува збор за 31-ви синдикални спортски игри на УПОЗ, настан што бил „платен од работниците, за работниците“. Тој тврди дека учесниците плаќале од сопствен џеб и дека нападите доаѓаат токму затоа што синдикатот станал гласен за минималната плата, работничките права и поскапениот живот.

Во таа реакција има препознатлива синдикална логика: кога работниците бараат повеќе, власта или политиката често почнува да ја преиспитува нивната легитимност, наместо да одговори на нивните барања. Но и синдикатот, ако сака да остане силен, мора да разбере дека моралната позиција не се брани само со гласен демант. Таа се брани со документи, отворени извештаи, јасни процедури и отчетност пред членството. Работникот има право да знае, не затоа што не верува, туку затоа што довербата се одржува со проверливост.

Panoptikum реченицата тука е едноставна: синдикалната борба не смее да биде светиња што не се прашува, но ни политичката пресметка не смее да се маскира како грижа за работникот.

Скапиот живот како вистинска заднина

Она што ја прави оваа расправија особено чувствителна е моментот во кој се случува. Имено, несогласувањата меѓу синдикатите и власта се актуелизираат во период кога е објавена синдикалната кошница за мај, која според пресметките на ССМ изнесува 68.743 денари. Тоа не е споредна информација; тоа е вистинската економска заднина на судирот.

Кога минималната синдикална кошничка достигнува речиси 69.000 денари, јавноста има право да биде нервозна и кон власта и кон синдикатите. Власта треба да одговори што прави за платите, цените и трошоците на живот. Синдикатите треба да покажат дека секој денар, секој настап и секоја активност имаат смисла во однос на работникот што ги финансира и ги следи. Во време на скап живот симболиката станува сурова: секој трошок изгледа поголем, секое патување полесно се чита како привилегија, секое молчење како бегство од одговорност.

Затоа прашањето не е само дали спортските игри биле оправдани. Прашањето е дали синдикалната организација знае да ја објасни својата работа на начин што членот ќе го разбере и прифати. Работникот не бара синдикатот да биде сиромашен за да биде чесен. Бара да биде јасен, отчетен и на негова страна.

Синдикатот меѓу борба и доверба

Синдикатите постојат затоа што поединечниот работник е слаб пред системот. Работникот сам пред работодавач, администрација, политика или економска криза најчесто нема доволно сила. Затоа се здружува. Затоа плаќа членарина. Затоа очекува некој да зборува во негово име кога тој не може или не смее. Но таа моќ е позајмена. Не е лична сопственост на синдикалниот лидер.

Во секој синдикат постои опасност со време организацијата да се издвои од човекот за кого е создадена. Да почне да живее од процедури, состаноци, патувања, протоколи и внатрешни кругови. Од другата страна, постои и опасност власта да сака послушни синдикати – тивки, предвидливи и благодарни за мали отстапки. Затоа здравото општество не бара слаб синдикат. Бара силен, но отчетен синдикат.

Во оваа приказна УПОЗ и ССМ имаат задача да покажат дека синдикалната борба е реална, а не реторичка. Власта, пак, има задача да не ја користи секоја слабост или сомнеж како начин да го дискредитира секое работничко барање. Ако спорот се претвори само во партиска пресметка, работниците повторно ќе останат без главната тема: колку вреди нивниот труд и како се преживува со сегашните плати.

Транспарентноста не е напад, туку услов за легитимитет

Најдобриот одговор на вакви обвинувања не е само демант, туку јавна и разбирлива отчетност. Список на трошоци. Објаснување на моделот на финансирање. Кој платил? Колку платил? Дали имало средства од членарина? Дали имало субвенционирање? Кој одлучил? Кои биле критериумите за учество? Таквите прашања не се непријателски кон синдикатот. Тие се начин синдикатот да покаже дека не се плаши од сопственото членство.

Исто така, ако обвинувањата се политички мотивирани или неточни, тоа треба да се покаже со факти, не само со контрареторика. Во јавниот простор веќе има премногу гнев, а премалку проверливост. Работниците не добиваат ништо од тоа што една страна ќе ја нарече другата лажлива, привилегирана или тенденциозна. Добиваат само ако од тој судир произлезе поголема отчетност и посилна синдикална позиција.

Работникот не смее да исчезне од приказната

Најголемиот ризик во овој судир е работникот да стане само декор. Едните ќе зборуваат во негово име за да нападнат синдикални лидери, другите ќе зборуваат во негово име за да се одбранат од власта. Но работникот не е аргумент во туѓа пресметка. Тој е причината поради која синдикатот постои и причината поради која власта мора да одговара.

Во време кога основните трошоци растат, кога платите тешко го следат животот, а јавната доверба е истрошена, синдикалната борба мора да биде двојно почиста: гласна кон власта и строга кон себе. Само така може да преживее како вистинска сила, а не како уште една институција што бара доверба без да ја заслужи секој ден.

Овој случај нема да се реши со една прес-конференција, ниту со еден демант. Ќе се реши со документи, отчетност и со враќање на темата таму каде што припаѓа: кај работникот, неговата плата, неговата членарина и неговото право да знае кој навистина се бори за него.