Предвремените парламентарни избори повторно се во центарот на македонската политика, но овојпат најинтересно не е кој вели дека е подготвен. Подготвени се речиси сите. Вистинското прашање е кој е подготвен да ја преземе политичката одговорност за нивното распишување. Власта ја префрла топката кај опозицијата, СДСМ ја враќа кај власта, а ДУИ бара зборовите што побрзо да се претворат во изборен датум.
Флеш:
Сегашната дебата повеќе личи на мерење на политичкиот ризик отколку на веќе започнат изборен процес. Нема одлука за распуштање на Собранието и нема формален чекор што би значел дека Македонија навистина влегува во предизборен режим. Меѓутоа, има јасно позиционирање: секоја партија сака да изгледа подготвена, а што е можно помалку да изгледа како токму таа да ги предизвикала изборите.
Мицкоски ја отвора вратата, но иницијативата ѝ ја остава на опозицијата
Премиерот Христијан Мицкоски ја повтори позицијата дека граѓаните, според неговата процена, во моментов повеќе сакаат реформи и продолжување на процесите отколку ново гласање. Во исто време порача дека владејачката коалиција нема да избегне избори доколку опозицијата ги побара и дека е уверена во победа.
Тоа е внимателно поставена политичка формула. Власта не бара предвремени избори и со тоа не ја презема одговорноста за прекин на редовниот мандат. Истовремено, не остава простор опозицијата лесно да ја обвини дека се плаши од ново соочување со гласачите. Пораката е едноставна: изборите се прифатливи, но иницијативата нека дојде од другата страна.
Темата не се појавува првпат. Panoptikum уште во мај ја отвори дилемата кому навистина му треба ново броење на политичката моќ, а во јуни забележа дека предвремените избори повторно влегоа во игра без конкретен датум. Сега реториката е посилна, но институционалниот чекор сè уште недостига.
СДСМ: подготвени сме, но нема да бидеме „алиби“
СДСМ избра речиси огледална тактика. Венко Филипче вели дека партијата се подготвува за избори и најавува „Мастер план за Македонија“ кој треба да биде претставен во следниот период. Сепак, клучната порака е дека СДСМ нема да ѝ служи на власта како „алиби“ за предвремено гласање. Филипче смета дека, доколку власта навистина сака избори, таа треба да ја преземе политичката одговорност за нив.
На тој начин СДСМ се обидува истовремено да реши две задачи. Првата е да не изгледа неподготвен или исплашен од изборно соочување. Втората е да не ѝ овозможи на власта подоцна да тврди дека предвременото гласање било наметнато од опозицијата. Изразот „нема да бидеме алиби“ затоа не е само одбивање на политичката понуда – тој е борба околу тоа кој ќе ја носи одговорноста ако мандатот биде скратен.
Токму тука се гледа необичноста на сегашната ситуација: СДСМ вели дека е подготвен за избори, но не ги бара; власта вели дека не ги смета за потребни, но ќе ги прифати ако бидат побарани. Двете страни се позиционираат како подготвени учесници, а истовремено ја туркаат иницијативата кон противникот.
ДУИ нема дилема – бара распуштање на Собранието и датум
Најдиректната позиција во актуелната рунда дојде од ДУИ. Партијата ја прифати можноста за предвремени избори и побара изјавите на премиерот да бидат претворени во конкретна постапка. ДУИ бара што побрзо да се утврди рок, да почнат подготовките и да се отвори патот кон распуштање на Собранието.
ДУИ својата позиција ја врзува со европскиот пат, меѓуетничките односи, Охридскиот договор и застапеноста на Албанците во институциите. За партија што е во опозиција предвремените избори се можност повторно да ја тестира сопствената мобилизациска сила и односот на силите во албанскиот политички блок.
За разлика од СДСМ, ДУИ во оваа фаза не се дистанцира од политичката сопственост врз барањето. Напротив, сака да биде препознаена како субјект што отворено бара ново гласање. Со тоа опозицијата не настапува со единствен став: едниот блок ја прифаќа изборната тема, но одбива да биде иницијатор, другиот отворено бара избори.
Кој сака избори, а кој ја сака изборната тема?
Тука е суштинската разлика што лесно се губи во дневните партиски изјави. Да се биде подготвен за избори не е исто што и да се сакаат избори. ВМРО-ДПМНЕ вели дека ќе прифати доколку опозицијата инсистира. СДСМ вели дека ќе учествува кога и да бидат распишани, но одбива да биде поводот врз кој власта ќе го скрати мандатот. ДУИ бара избори што побрзо.
Од тие различни позиции се создава политички парадокс: изборите се постојано присутни во јавниот говор, но засега нема формален процес за нивно одржување.
Причината не е тешко да се препознае. Предвремените избори можат да бидат шанса за потврдување или зголемување на политичката моќ, но иницијативата има цена. Оној што ги бара мора да објасни зошто на државата ѝ треба ново гласање пред истекот на мандатот. Оној што ќе поддржи распуштање на Собранието ќе треба да објасни и зошто редовниот политички циклус повеќе не е доволен.
Изборниот законик е второто големо прашање
Над изборната реторика стои уште едно прашање – по кои правила би се гласало. Спорот околу Изборниот законик, дијаспората, електронското гласање, амандманите и довербата меѓу партиите не е техничка фуснота. Ако Македонија навистина се приближи кон предвремени избори, правилата ќе станат дел од централната политичка битка.
Panoptikum веќе пишуваше дека Изборниот законик повторно заглави во недовербата меѓу партиите. Проблемот е поголем од една конкретна одредба: изборните правила треба да бидат заеднички демократски договор, а не последна станица на партиската математика.
Токму затоа евентуалното забрзување кон избори би ја отворило и дилемата дали политичките партии ќе успеат навреме да создадат доволно доверба во правилата според кои потоа ќе го мерат сопствениот легитимитет.
Од политичка порака до избори има институционален пат
Без оглед на партиските пораки, предвремените парламентарни избори не се распишуваат со интервју, прес-конференција или партиско соопштение. Според уставната рамка, Собранието се распушта ако за тоа се изјасни мнозинството од вкупниот број пратеници, а изборите се одржуваат во рок од 60 дена од денот на распуштањето.
Додека таква одлука нема, јавноста следи политичка подготовка и позиционирање, а не започната изборна процедура.
Затоа сегашната политичка слика може да се сведе на една јасна реченица: сите сакаат да покажат дека се подготвени за гласање, но не сите сакаат да ја платат цената на иницијативата. Мицкоски ја остава вратата отворена, Филипче одбива да ја отвори наместо него, а ДУИ веќе бара да се помине низ неа.
Ако следниот чекор остане уште една серија изјави, предвремените избори ќе продолжат да служат како средство за политички притисок, мобилизација и мерење на силите. Ако се појави формална иницијатива за распуштање на Собранието, приказната ќе престане да биде тест-балон и ќе стане изборен процес.
Дотогаш, поважно од прашањето „кој е подготвен?“ останува прашањето на кое партиите потешко одговараат: кој навистина сака избори – и зошто токму сега?
