Случајот со набавките на мазут за ТЕЦ „Неготино“ повторно ја врати јавноста во онаа непријатна македонска зона во која правото, политиката, државните компании и јавната доверба се судираат на исто место. Формално, истрагата е запрена. Суштински, прашањата не се затворени. Разликата меѓу тие две нешта е токму просторот во кој сега се води новата јавна битка меѓу Обвинителството, ЕСМ, политичките партии и јавноста.

Јавното обвинителство на 12. мај соопшти дека по едногодишна истражна постапка е донесена наредба за запирање на истрагата поврзана со набавките на мазут за ТЕЦ „Неготино“, бидејќи од прибраните докази не било утврдено дека осомничените ги сториле делата што им се ставале на товар, ниту било утврдено друго кривично дело што се гони по службена должност. Според обвинителството, предметот се однесувал на сомневања за злоупотреби во јавни повици, незаконито склучување договори и анекси, како и перење пари во услови на енергетска криза.

ЕСМ возвраќа: технички исказ не е финансиска оценка

Неколку дена подоцна спорот доби нова димензија. ЕСМ реагираше дека нејзини претставници навистина биле повикани во постапката, но според компанијата не за да даваат конечна оценка дали имало материјална штета, туку за да објаснат технички аспекти од набавката и производството во ТЕЦ „Неготино“. ЕСМ тврди дека повиканите лица не биле ниту овластени ниту компетентни да се произнесуваат за евентуална финансиска штета, туку зборувале за техничките процеси и за реализацијата на производствениот план.

Токму тука е сржта на спорот. Обвинителката Катерина Коларевиќ наведува дека претставници на ЕСМ и ТЕЦ „Неготино“ изјавиле оти немало проблеми во динамиката на испораката, дека договорите биле испочитувани и дека немало штета за компанијата. ЕСМ, пак, возвраќа дека таквото толкување ги поместува техничките искази во финансиско-правна зона за која, според компанијата, тие лица не биле надлежни.

Што вели обвинителството, а што тврди компанијата

Според обвинителското соопштение, во постапката била анализирана обемна документација: финансиски и договорни документи, вешт наод и мислење, како и искази од сведоци, претставници на ЕСМ, ТЕЦ „Неготино“ и економски оператори со лиценца за трговија со мазут. Обвинителството тврди дека не била утврдена штета за ЕСМ или за Буџетот, а дека производството во ТЕЦ „Неготино“ обезбедило електрична енергија по пониски цени од тие на слободниот пазар.

Од друга страна, ЕСМ најавува приговор до Вишото јавно обвинителство и барање за контрола до Републичкото јавно обвинителство. Компанијата тврди дека економско-финансиските вештачења не ѝ биле доставени за време на постапката, туку дури по нејзиното запирање, што според ЕСМ претставува суштинска повреда на постапката.

Правниот проблем е поголем од политичката врева

Во јавноста случајот веднаш се претвори во политички фронт. ВМРО-ДПМНЕ, преку настапи на партиски функционери, побара преиспитување на постапката и надзор врз работата на обвинителите, додека дел од медиумските анализи предупредуваат дека политичките притисоци врз обвинителството не смеат да станат замена за институционална проверка.  По запирањето на истрагата се отвори нова рунда напади кон обвинителот Ислам Абази и обвинителката Коларевиќ, при што спорот околу доказите доби силна политичка рамка.

Политичката бучава не треба да ја покрие правната суштина. Ако обвинителството навистина не нашло доволно докази за обвинение, тогаш јавноста има право да знае како е изграден тој заклучок. Ако ЕСМ тврди дека не било повикано надлежно да се произнесе за материјалната штета, тогаш јавноста има право да знае кој точно, со какво овластување и во кое својство дал исказ. Ако имало вештачење, тогаш клучно е кога било изготвено, кому му било доставено, кој можел да се произнесе по него и дали оштетената страна имала реална можност да ја оспори или дополни фактичката слика.

Одговорноста не завршува со наредба за запирање

Обвинителската наредба за запирање на истрагата не е судска пресуда. Според обвинителството, во оваа фаза не се потврдиле наводите од кривичната пријава. Но, во случај со толку висок јавен интерес, толку силни политички импликации и толку чувствителна тема како енергетската криза, институциите имаат дополнителна обврска: да објаснат, не само да соопштат.

Ова особено важи затоа што предметот се однесува на периодот од 2021. до 2023. година, кога земјата беше во енергетска криза, а ТЕЦ „Неготино“ беше дел од стратегијата за обезбедување електрична енергија. Обвинителството наведува дека набавките се спроведувале во услови на криза и според законски исклучоци, со цел непречено производство. Но токму кризните услови бараат повисок, а не понизок степен на транспарентност, затоа што тогаш јавните пари најлесно се бранат со аргументот на итноста.

Клучното прашање: кој зборува во име на оштетениот?

Во правна смисла, најделикатно останува прашањето кој воопшто може да говори во име на ЕСМ како евентуално оштетено правно лице. Обвинителството наведе дека помошник-директор и советник за комерцијални работи биле овластени од генералниот директор на ЕСМ како претставници на компанијата да дадат исказ на 4. март годинава. ЕСМ, пак, тврди дека тие лица не биле надлежни да даваат коментари за финансиска штета и дека нивната улога била техничка.

Таа разлика не е ситница. Ако едно лице е повикано како технички сведок, неговиот исказ има една тежина. Ако е повикано како овластен претставник на оштетена компанија да се произнесе за штета, тежината е сосема друга. Затоа ова не е само медиумски спор околу формулација, туку прашање за процесна прецизност, одговорност и правна сигурност.

Јавната доверба е најголемата штета

Дури и ако формално се покаже дека во предметот немало доволно докази за обвинение, останува поголемиот проблем: јавната доверба во институциите е толку истрошена што секоја ваква одлука веднаш се чита како политички договор, институционален пропуст или скриена заштита. Тоа не е добро ниту за обвинителството, ниту за ЕСМ, ниту за Владата, ниту за опозицијата, ниту за граѓаните.

Во нормален правен систем, запирањето на истрага не треба автоматски да значи скандал. Но во систем во кој јавноста долго време гледа големи случаи што почнуваат со спектакл, а завршуваат без јасна судска разврска, секое затворање станува ново сомневање. Токму затоа случајот „Мазут“ не смее да заврши само со партиски прес-конференции, меѓусебни обвинувања и соопштенија напишани во дефанзивен тон.

Потребна е ладна, документирана и институционална проверка: што точно било пријавено, што било вештачено, кој бил сослушан, во кое својство, што било доставено од ЕСМ, што било побарано од обвинителството, дали компанијата имала можност да се произнесе по вештачењата и дали одлуката за запирање е правно издржана. Само така предметот може да се извади од политичката магла и да се врати таму каде што му е местото – во јасна, проверлива и одговорна правна постапка.

Случајот „Мазут“ не е само приказна за набавка на гориво во енергетска криза. Тој е тест за тоа како Македонија се однесува со големите јавни сомнежи: дали ги расчистува до крај, или ги остава да живеат како трајна политичка сенка. Обвинителството вели дека нема докази за продолжување. ЕСМ вели дека не била слушната на вистински начин за штетата. Политиката бара одговорност, но и сама ја загадува атмосферата со притисок и партиски интерес.

А јавноста, како и многупати досега, останува со едноставно прашање: ако нема кривично дело, кој ќе го објасни целиот пат до тој заклучок; ако има процесен пропуст, кој ќе сноси одговорност; и ако навистина немало штета, зошто институциите дозволија впечатокот за штета да стане поголем од самата постапка?