Што се одбележува денеска
Главен спомен: Свети апостол и евангелист Лука
Дополнително: Свети Константин Кавасила, архиепископ Охридски; маченик Марин; преподобен Јулијан, пустиник Месопотамски; Свети Дидим Александриски и други светители.
Нов календар: 31. октомври 2026.
Стар календар: 18. октомври
Ден: сабота, 22-ра седмица по Педесетница
Правило на постот: Не се пости.
На 31. октомври православната Црква го празнува споменот на Светиот апостол и евангелист Лука, авторот на третото Евангелие и на Делата на светите апостоли. За Македонија овој календарски ден има и уште една важна духовна врска – се празнува Свети Константин Кавасила, еден од значајните средновековни архипастири на Охридската архиепископија.
Свети апостол и евангелист Лука
Лука зазема посебно место меѓу личностите на раното христијанство. Во Новиот завет тој е поврзан со апостолот Павле, кој во Посланието до Колосјаните го нарекува „возљубениот лекар“. Црковното предание го памети како образован човек, лекар, проповедник и еден од најважните сведоци на ширењето на христијанството надвор од неговата првична јудејска средина.
Нему му се припишуваат две книги од Новиот завет – Евангелието според Лука и Делата на светите апостоли. Токму преку нив се добива еден од најцелосните наративни погледи врз Христовото раѓање и земниот живот, а потоа и врз првите децении на христијанската Црква. Во Делата, Лука го следи движењето на апостолската проповед од Ерусалим кон поширокиот медитерански свет и на повеќе места се појавува како сопатник на апостол Павле.
Во православната традиција Свети Лука се почитува и како прв иконописец. Преданието го поврзува со создавањето на првите икони на Пресвета Богородица, поради што низ вековите станал особен покровител на иконописците и на луѓето што преку уметноста му служат на црковниот живот. Поширок преглед на црковното предание за апостолот Лука може да се најде и во материјалите на Православната црква во Америка.
Свети Константин Кавасила – охридски архипастир од XIII век
За македонската црковна историја 31 октомври носи уште еден значаен спомен. Свети Константин Кавасила бил црковен великодостојник од XIII век, кој пред да стане охридски архиепископ служел како епископ во Струмица и како митрополит во Драч. Како архиепископ бил тесно поврзан со духовното и книжевното наследство на Охрид.
Кавасила оставил химнографски творби посветени на светителите од македонскиот црковен простор. Уште како струмички епископ составил канони во чест на Светите Петнаесет Тивериополски маченици, а неговата дејност подоцна била поврзана и со почитувањето на Свети Климент и Свети Наум Охридски. Неговото место во традицијата на Охридската архиепископија го поврзува овој календарски ден и со поширокиот спомен на македонските светители.
Со текот на времето почитувањето на Кавасила ослабнало, а во поновото време неговиот култ повторно е ставен во фокусот на црковната и научната јавност. Дебарско-кичевската епархија има објавено посебно издание посветено на неговиот живот, богослужбата и духовното наследство. Фрески со неговиот лик се зачувани во повеќе охридски храмови, што сведочи за местото што го имал во средновековната охридска црковна традиција.
Споменот на еден средновековен охридски архиепископ денес добива дополнителна историска димензија кога се чита во контекст на долгото траење на Охридската архиепископија. На Panoptikum веќе пишувавме и за востоличувањето на Доситеј и возобновувањето на Охридската архиепископија во 1958. година.
Дополнителни спомени
Календарот за денеска го бележи и споменот на маченикот Марин, преподобниот Јулијан – пустиник Месопотамски, Свети Дидим Александриски, Свети Петар Цетињски и други светители од различни периоди на христијанската историја. Нивното присуство во истиот календарски ден покажува колку широк временски простор опфаќа православното литургиско паметење – од првите векови на Црквата до поновите времиња.
