Четврти септември има една ретка особина: голем дел од неговите приказни не се за освојувања и воени фронтови, туку за нешта што подоцна станале дел од секојдневието – фотографијата, градскиот превоз, науката, медиумите, спортот и граѓанските права. На овој датум камерата станала попристапна за обичниот човек, научниците откриле сосема нова форма на јаглерод, а Скопје добило уште една силна врска со светската историја преку канонизацијата на Мајка Тереза.
1888 – Kodak ја отвори фотографијата за милиони луѓе
Фотографирањето во XIX век долго било работа за луѓе што разбирале од тешка опрема, стаклени плочи, хемикалии и комплицирано развивање. Џорџ Истман помогнал тоа радикално да се промени. На 4 септември 1888 година добил патент за својата камера и го регистрирал името Kodak, зад кое стоела едноставна идеја: фотографијата да стане доволно лесна за да може со неа да се занимава и човек без специјализирано знаење.
Раната Kodak камера користела ролна филм и била создадена така што корисникот практично требало да го насочи апаратот и да го притисне копчето, додека обработката ја преземала компанијата. George Eastman Museum токму оваа промена ја опишува како пресврт што фотографијата ја извадил од тесниот професионален круг. Оттаму почнува долгиот пат до семејниот албум, туристичката фотографија и денешната навика секој момент да може да биде зачуван во слика.
1933 – Излезе првиот број на „Македонска правда“
Во Софија во 1933 година се појавил првиот број на неделниот весник „Македонска правда“, гласило поврзано со македонската емиграција во Бугарија. На неговите страници се отворале прашања за положбата на Македонија, македонското движење и политичките идеи што кружеле меѓу емигрантските средини во еден исклучително сложен балкански период.
Весниците од ваков тип денес се важни и поради нешто пошироко од политичките ставови што ги застапувале. Тие се документ за јазикот, терминологијата, идеите и поделбите на своето време, но и доказ дека македонското прашање имало сопствен печатен јавен простор далеку пред појавата на современите медиуми. Историскиот календар за 4 септември го бележи токму овој датум како почеток на излегувањето на „Македонска правда“.
1969 – Мексико Сити го пушти во работа своето метро
Кога првата линија на метрото во Мексико Сити била отворена за патници, градот добил многу повеќе од ново превозно средство. Првата делница меѓу Сарагоса и Чапултепек имала 16 станици и должина од 12,66 километри, поставувајќи ја основата на систем што подоцна ќе прерасне во една од најголемите урбани транспортни мрежи во Латинска Америка.
Посебно интересен бил визуелниот идентитет. Станиците добиле препознатливи симболи и пиктограми, решение исклучително практично за огромен град со различно образовано население и голем број патници. официјалната хронологија на метрото во Мексико Сити го бележи 4 септември 1969 година како ден на отворањето на првата линија. Метро-системот така станал истовремено инженерски проект и пример како добриот графички дизајн може да му помогне на целиот град да се снаоѓа.
1972 – Марк Шпиц стигна до седум златни медали на едни Олимписки игри
Минхенските олимписки игри во 1972 година донеле спортски резултат што во тоа време изгледал речиси недостижен. Американскиот пливач Марк Шпиц го освоил своето седмо злато, како дел од штафетата на 4 × 100 метри мешано, и станал првиот спортист со седум златни медали на едни Олимписки игри.
Уште поневеројатно е што сите седум победи биле постигнати со светски рекорди. Рекордот на Шпиц опстанал 36 години, сè до Олимписките игри во Пекинг во 2008 година, кога Мајкл Фелпс освоил осум злата. Затоа 4 септември останува еден од оние денови во спортската историја кога бројката не кажува сè – зад неа стоела доминација во повеќе дисциплини каква што пливањето дотогаш немало видено.
1985 – Откриена е молекулата C60, нова форма на јаглерод
Еден лабораториски резултат во 1985 година отворил сосема ново поглавје во хемијата на јаглеродот. Харолд Крото, Роберт Керл и Ричард Смоли, заедно со младите истражувачи во тимот, откриле необично стабилна молекула составена од 60 атоми јаглерод. Нејзината структура наликува на фудбалска топка – комбинација од петаголници и шестоаголници што формираат затворена сфера.
Молекулата го добила името бакминстерфулерен, или C60, по архитектот Бакминстер Фулер и неговите геодетски куполи. Институтот „Крото“ при Универзитетот во Шефилд го наведува токму 4 септември 1985 година како ден на откритието. Подоцна фулерените ќе отворат нови истражувачки правци во хемијата, физиката и науката за материјали, а тројцата водечки научници за откритието ја добиле Нобеловата награда за хемија во 1996 година.
1989 – Од Лајпциг започнаа понеделничките демонстрации
Пред црквата „Свети Никола“ во Лајпциг во 1989 година се собрале луѓе кои барале слобода на движење, граѓански права и промени во тогашна Источна Германија. По традиционалната молитва за мир, околу илјада луѓе излегле пред црквата, а собирот станал почеток на серијата понеделнички демонстрации што во следните недели ќе добијат огромни размери.
Особено важен бил начинот на кој протестот се ширел – без оружје и преку постојано зголемување на јавниот притисок. Германската Сојузна централа за политичко образование го определува 4 септември како важен почетен момент на движењето што ќе стане дел од Мирната револуција во Источна Германија. Само два месеца подоцна ќе падне Берлинскиот ѕид.
1995 – Во Пекинг почна конференцијата што ја промени глобалната агенда за правата на жените
Повеќе од две децении меѓународни расправи за еднаквоста на жените добиле нова рамка кога во Пекинг започнала Четвртата светска конференција за жените. Претставници на 189 влади се собрале за да разговараат за пристапот до образование и здравство, економската положба, политичкото учество, насилството врз жените и правната еднаквост.
Од конференцијата произлегле Пекиншката декларација и Платформата за акција, документи што и денес служат како меѓународна референтна рамка во оваа област. Обединетите нации го наведуваат собирот од 4 до 15 септември 1995 година како највлијателен од четирите светски конференции за жените одржани во периодот од 1975 до 1995 година. Важноста на датумот затоа не лежи во една церемонија, туку во агенда што продолжила да влијае врз законите, политиките и јавните дебати во многу земји.
2016 – Мајка Тереза, родена во Скопје, беше прогласена за светица
Плоштадот „Свети Петар“ во Ватикан на 4 септември 2016 година бил исполнет со десетици илјади верници кога папата Франциск ја прогласил Мајка Тереза за светица на Католичката црква. За Македонија настанот имал и непосредна локална нишка: Агнес Гонџа Бојаџиу е родена во Скопје на 26 август 1910 година, факт што го наведуваат и официјалните ватикански биографски материјали.
Нејзината животна приказна подоцна ќе биде поврзана пред сè со Калкута и Мисионерките на милосрдието, но Скопје останува почетната точка на таа биографија. Во официјалниот запис од канонизацијата во Ватикан е забележан токму датумот 4 септември 2016 година. Со прогласувањето за Света Тереза од Калкута, една личност родена во Скопје добила место во официјалниот календар и традиција на една од најголемите верски заедници во светот.
Четврти септември затоа е многу поинтересен кога ќе се погледне надвор од вообичаените воени хроники. Камера што ја демократизирала фотографијата, метро што го сменило ритамот на мегалополис, молекула што отворила нова област во хемијата, олимписки рекорд, весник од македонската историја, мирни демонстрации, светска конференција за жените и канонизацијата на една скопјанка – доволно различни приказни за еден датум, а секоја од нив оставила трага далеку подолго од самиот ден.
