Новото национално истражување покажува дека половина од возрасните во Македонија пушат цигари, а 53,8% користат некаков тутунски или никотински производ. За луѓето со најниски примања зависноста има и сурова економска цена – цигарите можат да однесат речиси третина од месечниот доход.
Кога кутијата цигари ќе стане месечна сметка
Една кутија купена денес изгледа како ограничен дневен трошок. Но кога истата навика се повторува секој ден во месецот, а потоа и во текот на целата година, цифрата добива сосема поинакво значење.
Според економскиот професор Борче Треновски, кој учествувал во изработката на новата студија на тинк-тенкот „Аналитика“, просечниот трошок за цигари кај македонските пушачи е приближно една петтина од минималната плата. Кај пушачите со најниски приходи, според податоците пренесени од медиумите, трошокот може да достигне и до 30 проценти од доходот.
Тоа веќе не е ситен расход.
Тоа е дел од буџетот што конкурира со храната, сметките, лековите, облеката, превозот, домувањето и образованието.
Истражувањето покажува и различна структура на домашната потрошувачка: кај домаќинствата со пушачи храната учествува со 48,2 проценти во буџетот, наспроти 58,3 проценти кај непушачките домаќинства. Самите проценти не покажуваат колкава количина храна купува секое семејство, но ја откриваат различната распределба на ограничените домашни пари.
Секој втор возрасен пуши
Финансискиот товар е уште позначаен затоа што пушењето е исклучително распространето.
Национално репрезентативното истражување на „Аналитика“ за 2026 година покажува дека 53,8 проценти од возрасните користат тутунски или никотински производи, додека 50 проценти се активни пушачи на цигари. Најголема распространетост е регистрирана кај населението на возраст од 50 до 64 години.
Оттука произлегува и впечатливата, но прецизна формулација: секој втор возрасен во земјата пуши цигари.
Во јавноста паралелно циркулира и бројката од околу 39,5 проценти за Македонија во меѓународните споредби. Тоа не е нужно противречност. Станува збор за различни извори и методологии: меѓународните проценки користат возрасно стандардизирани стапки за населението од 15 години нагоре, додека националната студија на „Аналитика“ непосредно ја истражува употребата на тутунски и никотински производи кај возрасната популација.
Токму затоа овие проценти не треба механички да се споредуваат како да претставуваат иста статистичка категорија.
Најмногу пушат луѓето меѓу 50 и 64 години
Особено загрижува податокот дека највисоката распространетост на пушењето е кај лицата од 50 до 64 години.
Тоа е возраст во која голем дел од луѓето се на врвот на својата работна активност, но истовремено почнуваат почесто да се соочуваат со поголеми здравствени и семејни расходи.
Оттука економскиот ефект станува двоен.
Од едната страна е директниот трошок за купување цигари. Од другата е поширокиот здравствен товар што долготрајната употреба на тутун може да го создаде за поединецот, семејството и здравствениот систем.
Сиромашниот пушач ја плаќа највисоката цена
Еден ист пакет цигари нема исто економско значење за човек со висока и за човек со ниска плата.
Токму затоа процентот од доходот е поважен од апсолутната цена.
Ако трошокот за цигари достигне 20 или 30 проценти од месечните приходи, тогаш тутунот директно го стеснува просторот за останатите основни потреби.
Треновски посочува дека издвојувањето за тутун ги потиснува другите расходи, меѓу нив облеката, а кај посиромашните домаќинства и трошоците поврзани со здравјето и домувањето.
Во таа смисла зависноста има и своја социјална димензија: колку е понизок приходот, толку е поголем делот од расположливите пари што може да биде проголтан од истата количина цигари.
Цената расте, но зависноста не исчезнува
Најлесното објаснување би било дека повисоката цена на цигарите автоматски ќе доведе до масовно откажување од пушењето.
Во реалноста, зависноста е посложена.
Според наодите пренесени од студијата, 59,5 проценти од оние што се обиделе да престанат да пушат во 2026 година издржале помалку од еден месец.
Тоа е важен показател.
Финансискиот притисок може да биде мотив за прекин, но сам по себе не е секогаш доволен за човек да ја прекине никотинската зависност.
Оттука политиките за намалување на пушењето не завршуваат со акцизи и забрани. Потребни се превенција, достапно советување, програми за откажување и јасна информација каде пушачот може да побара стручна помош.
Чадот не останува само кај пушачот
Проблемот не се ограничува на луѓето што самите пушат.
Истражувањето на „Аналитика“ покажува дека 62 проценти од возрасните изјавиле дека биле изложени на чад од цигари во ресторани, додека 64,7 проценти пријавиле употреба на загреани тутунски производи во такви средини.
Истовремено, голем дел од населението поддржува дополнителни ограничувања: 83,5 проценти од испитаниците поддржуваат забрана за пушење во автомобил кога во него има деца, а 63,1 проценти се за забрана на рекламирањето нови никотински производи.
Тоа покажува интересен општествен парадокс: земја со исклучително висока распространетост на пушењето истовремено има значителна поддршка за мерки што треба да ја намалат изложеноста на тутунски чад.
Законот сè уште е дел од дебатата
Во февруари Министерството за здравство соопшти дека ја финализира новата законска рамка и дека целите се спречување на пушењето кај младите и заштита на работниците и граѓаните од пасивно пушење во затворени јавни и работни простории.
Но до крајот на септември законското решение сè уште беше во собраниска процедура, со осум поднесени амандмани. Меѓу предлозите се појавија и посебни пушачки соби во угостителски објекти, компании и институции, на што Министерството за здравство се спротивстави.
Така дебатата околу пушењето повторно се движи меѓу три интереси: јавното здравје, индивидуалната навика и економските интереси на угостителството и тутунската индустрија.
Но бројките за домашните буџети внесуваат уште еден аспект што тешко може да се игнорира.
Не се плаќа само со здравјето
За цигарите најчесто се зборува преку ризикот за белите дробови, срцето и другите заболувања. Новите податоци покажуваат дека сметката почнува многу порано. Таа доаѓа секој ден на касата. Доаѓа на крајот од месецот кога треба да се платат струјата, храната и киријата.
И особено силно се чувствува во домаќинствата со најниски приходи.
Кога половина од возрасната популација пуши, а кај најсиромашните пушачи цигарите можат да земат до 30 проценти од доходот, пушењето повеќе не може да се третира исклучиво како приватна навика.
Тоа станува прашање и на јавно здравје, и на социјална политика, и на лични финансии. А најскапата цигара, на крајот, можеби не е онаа што чини неколку стотини денари една кутија.
Најскапа е онаа што секој ден зема мал дел од платата – сè додека на крајот од месецот не се покаже колку голем станал тој дел.
