На 5 октомври 1958 година во Охрид се случил еден од пресвртните настани во поновата македонска црковна историја – Доситеј бил свечено востоличен за поглавар на возобновената Охридска архиепископија, односно Македонската православна црква. Тоа бил вториот ден од Вториот македонски црковно-народен собор, започнат на 4 октомври, на кој била донесена одлуката за возобновување на древната архиепископија.
По речиси два века од нејзиното укинување во 1767 година, Охрид повторно добил поглавар на црковната организација што се повикувала на наследството на Охридската архиепископија. Доситеј станал централната личност на тој историски процес и прв поглавар на возобновената Македонска православна црква.
Од соборската одлука до востоличувањето
Вториот црковно-народен собор започнал на 4 октомври 1958 година во Охрид. Тогаш била донесена одлуката за возобновување на Охридската архиепископија во лицето на Македонската православна црква, а дотогашниот топлички епископ Доситеј бил избран за нејзин поглавар.
Историските извори овозможуваат попрецизно да се разграничат случувањата во тие денови. По изборот, соборска делегација го вовела Доситеј во катедралниот храм „Света Софија“, каде што тој им се обратил на учесниците на Соборот. Свеченото востоличување било извршено следниот ден, на 5 октомври, во храмот „Свети Климент“, денешната црква „Пресвета Богородица Перивлепта“. Оваа хронологија е наведена и во истражувања достапни преку репозиториумот на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“.
Со востоличувањето Доситеј ја презел должноста со титулата архиепископ охридски и скопски и митрополит македонски. На тој начин одлуката за возобновување на Охридската архиепископија добила свој институционален и црковен израз – со поглавар, епархии и организација што требало да го продолжат црковниот живот во Македонија.
Зошто 5 октомври е посебен датум
Значењето на 5 октомври станува појасно ако се има предвид долгата историска празнина што му претходела. Охридската архиепископија била укината во 1767 година со одлука на османлиските власти, по што нејзините епархии биле ставени под јурисдикција на Цариградската патријаршија.
Прашањето за сопствена црковна организација подоцна повторно станувало дел од македонските национални и црковни стремежи. По Втората светска војна процесот добил конкретна институционална форма, преку свештеничките собранија, иницијативните одбори и црковно-народните собори. Соборот од октомври 1958 година бил пресвртната точка во тој процес.
Затоа 4 и 5 октомври треба да се читаат како два поврзани, но различни историски моменти. На 4 октомври започнал Вториот црковно-народен собор и била отворена институционалната фаза на возобновувањето, додека 5 октомври е денот на свеченото востоличување на Доситеј. На 6 октомври бил донесен и Уставот на Македонската православна црква.
1958, 1959 и 1967 – три различни пресвртници
Во популарните историски прегледи овие датуми понекогаш се спојуваат, иако означуваат различни фази од развојот на Македонската православна црква.
Во 1958 година била возобновена Охридската архиепископија како Македонска православна црква и бил избран нејзиниот поглавар. Во 1959 година Светиот архијерејски собор на Српската православна црква го прифатил статусот на широка црковна самостојност. Самата СПЦ во своето соопштение од 2022 година го опишува статусот даден во 1959 година како „најширока можна автономија“, односно полна внатрешна самостојност.
Автокефалноста е посебно поглавје. Таа била прогласена на Третиот црковно-народен собор во Охрид во јули 1967 година. Потоа следувал повеќедеценискиот спор околу канонскиот статус на МПЦ, сè до обновувањето на канонското и евхаристиското единство во 2022 година и последователните одлуки за автокефалниот статус. На 5 јуни 2022 година српскиот патријарх Порфириј му предал на архиепископот Стефан Томос со кој СПЦ ја потврдила автокефалноста на МПЦ-ОА.
Доситеј и историскиот континуитет
Со изборот на Доситеј, обновувањето добило и свое човечко лице. Роден како Димитрија Стојковски во Маврово во 1906 година, тој бил црковна личност со богословско образование и архијерејско искуство. Неговото доаѓање на чело на возобновената црковна организација не било само избор на поглавар, туку почеток на периодот во кој требало практично да се изградат нејзините институции.
Токму затоа 5 октомври 1958 година останува датум со сопствено место во македонската црковна историја. Ден претходно била донесена историската одлука; на 5 октомври таа добила поглавар на тронот на охридските архиепископи. Доситеј ќе остане на чело на Македонската православна црква до својата смрт во 1981 година, минувајќи со неа низ најважните фази од нејзиното институционално оформување во XX век.
