Мудрите луѓе, и во минатото и денес, оставале мисли за сè и сешто, ама најмногу за она што човекот никогаш не престанува да го прашува – што е животот, што вреди во него, што е доволно, што е суета, и зошто баш тогаш кога мислиме дека нешто сме сфатиле, ни се лизга под нозе. Некои тоа го кажувале сериозно, некои шеговито, некои иронично, некои пакосно. Ама сите, на свој начин, се вртеле околу истото јадро – околу човековата минливост и неговата упорна навика да се однесува како да не е минлив.
И токму затоа ми беше предизвик овие различни мисли да ги спојам во едно цело. Не како сув список од цитати, туку како порака што сама си се составува кога човек ќе застане малку, ќе ги погледне од страна и ќе си признае дека многу од нив не се однесуваат на „луѓето“, туку директно на него. На мене. На тебе. На секој што планира, посакува, се бори, се врзува, се лаже, верува, старее и, длабоко внатре, некако сè уште не прифаќа дека не е создаден за вечност овде.
Конечниот човек пред нешто што не може да го измери
Човекот сака сè да стави во рамка – денот, планот, амбицијата, успехот, па дури и радоста. А баш тука обично почнува проблемот. Светот не се управува според нашите табели. И не е мала иронија што дури и кога зборуваме за вселената, науката отвора можност за конечен простор без раб, а ние, ситни и временски ограничени, си замислуваме дека животот мора да ни се отвори тамам според нашата мера. Бесконечноста не ја разбираме, па ја претвораме во лична проекција. Ја сведуваме на свој поглед, на своја амбиција, на свое „ќе стигнам“.
И тука доаѓа уште една шлаканица. Радоста не трпи премногу инженеринг. Не е случајно што старата мисла за безнадежноста на однапред смислената веселост звучи толку живо и денес. Колку повеќе човек ја распоредува радоста како проект, толку повеќе таа му бега. Како да сакаме да ѝ наредиме на душата кога точно да блесне. А душата не работи на календар. Ни среќата не оди по термин. Доаѓа кога не си ја напнал до пукање. Кога не си ја стегнал во тупаница.
Амбиција, борба и илузијата дека сами сме доволни
Не велам дека амбицијата е лоша. Напротив. Без неа човек лесно станува сопствена сенка. Ама амбицијата сама по себе не прави никого вреден. Ако покрај неа не оди и вредност, тогаш не стануваш „некој“, туку само погласна верзија на своето его. Затоа и ми е блиска таа линија на мислење дека не е доволно само да сакаш да стигнеш некаде – треба да има што да стигне таму.
Од друга страна, има луѓе што најдобро функционираат во борба. Не бараат лесно. Не бараат поштеда. Не им треба тапкање по рамо, туку отпор од кој ќе се оттурнат. Во тоа има нешто длабоко човечко. Човек многу често не се открива кога му е удобно, туку кога му е тесно. Кога му гори под нозе. Кога нема каде назад. Тогаш се гледа дали во него има само желба или има и јадро.
И тамам кога ќе помислиме дека со луѓето можеме сè, доаѓаме до границата. До она каде разумот застанува, а човекот посегнува по нешто поголемо од себе. Кај невозможното и луѓето има една страшно добра поента – за можното често ни се доволни и луѓето, ама за невозможното бараме повеќе. И можеби токму таму најјасно се гледа колку сме ограничени, и колку глумиме дека не сме.
Робови со полни и празни џебови
И богатството и сиромаштијата умеат да направат роб од човекот. Едното со страв да не изгуби, другото со мака никогаш да не стигне. Едното го врзува за поседот, другото за недостигот. И во двата случаи човекот може да почне да живее како заложник. Не на животот, туку на сопствената состојба. Затоа и не верувам во романтизирање ни на едното ни на другото. Пари без мера не спасуваат. Ниту мака без крај автоматски прочистува. И двете можат да го искриват човекот ако тој не држи нешто повредно од нив.
А кога сме кај искривувањето, бракот е можеби најчесното огледало. Пред него човек гледа многу. После него бира што ќе продолжи да гледа. Тука некаде стои и онаа стара франклинова забелешка за широко отворените очи пред брак и полузатворените по него. Не затоа што треба да се лажеме, туку затоа што заедничкиот живот без доза милост не се живее. А можеби токму во тоа „благословено слепило“ има нешто спасително – не да не ја гледаш вистината, туку да не ја претвораш секоја човечка маана во пресуда.
И тамам кога човек ќе се среди во својата куќа, во својот брак, во својот круг, му следува најнепријатното прашање – дали воопшто гледа надвор од себе. Зашто не вреди многу масата ако до неа седиш само ти, сит и самодоволен, а до тебе има гладен сосед. Тука паѓаат и филозофијата и духовноста ако не слезат во најобичен човечки чин. Сè е убаво додека е идеја. Вистината почнува кога треба да подадеш.
Бесмртноста како најдлабока самозаблуда
И на крај, доаѓаме до најчудната работа кај човекот. Тој знае дека ќе умре, ама не живее баш така. Не внатрешно. Не до крај. Разумот го знае фактот, ама нешто подлабоко од разумот се однесува како да има уште време, уште простор, уште прилики, уште еден круг, уште едно утре. Токму затоа и Фројдовата забелешка за сопствената смрт сè уште удира право в гради – човекот во несвесното тешко ја прима сопствената конечност. Не затоа што е глуп, туку затоа што без таа мала внатрешна измама веројатно многу потешко би издржал.
И еве ја, значи, целата јамка. Од космосот до трпезата. Од амбицијата до бракот. Од борбата до гладниот сосед. Од Бога до човекот. Од богатството до сиромаштијата. Од радоста до стравот. Од бесконечноста до бесмртноста. Сè се врти околу едно исто – човекот очајно сака да не биде само минлив, а животот упорно го учи дека вредноста не е во тоа да трае засекогаш, туку во тоа како живее додека трае.
И можеби токму тука е единствената вистинска мудрост на доказ. Не во тоа дека ќе ја победиме смртта. Не во тоа дека ќе ја измериме бесконечноста. Туку во тоа дека ќе престанеме да живееме како разгалени наследници на вечноста, а ќе почнеме да живееме како луѓе што знаат дека времето им е ограничено – и баш затоа љубовта, борбата, добрината, вредноста и присуството не смеат да се одложуваат.
Рекле, запишано е
1. Космосот е конечен, но без граници.
Алберт Ајнштајн
2. Ништо не е побезнадежно од планирањето на радоста.
Др. Спенсер Џонсон
3. Ако амбицијата и вредноста чекорат покрај вас, ќе станете н е к о ј.
Џорџ Сантајана
4. Мене не ми треба помош. Колку потешко, толку подобро. Најдобро работам во борба.
Никола Тесла
5. На Бога му се обраќаме само тогаш кога сакаме да постигнеме нешто невозможно. За нешто возможно ни се доволни и луѓето.
Албер Ками
6. Богатството и сиромаштијата имаат заедничко проклетство човекот да го направат роб.
Артуро Граф
7. Добро отвори ги очите кога се жениш, а после затвори ги.
Вилјем Шекспир
8. Во долгогодишниот брак постои благословено слепило за оние што стареат еден покрај друг.
Шарл Луј Монтескје
9. Пред да седнеш за маса да јадеш, погледај има ли некој гладен во твоето соседство.
Мухамед
10. Ниеден човек не верува во својата сопствена смрт, и во потсвеста секој, повеќе или помалку, е убеден во својата бесмртност.
Фројд
