Одлука што не смее да остане само законска измена
Собранието го усвои Законот за изменување и дополнување на Законот за земање и пресадување на делови од човечкото тело заради лекување, со кој органодарителството во Македонија добива појасна лична, правна и институционална рамка. Според објавените информации, измените се усвоени со 58 гласа „за“ и 6 „против“, а суштината е едноставна и чувствителна: секој полнолетен граѓанин ќе може кај својот матичен лекар да даде изјава дали сака да биде дарител на органи по својата смрт.
Тоа не е мала административна новина. Во земја во која многу важни одлуки често остануваат недоречени, префрлени врз семејството или заглавени во недоверба кон системот, оваа измена ја става личната волја во центарот на прашањето. Органодарителството не е само медицинска процедура. Тоа е последна, тивка одлука за животот на друг човек.
Според информациите објавени од СДК, законот предвидува изјаснувањето да се врши преку нов дигитален модул во „Мој термин“, со безбедносна проверка и можност граѓанинот во секое време да ја промени или да ја повлече својата одлука. Таквата поставеност е важна затоа што не ја претвора согласноста во еднократна формалност, туку во личен избор што останува под контрола на граѓанинот.
Зошто изјавата кај матичен лекар е повеќе од формулар
Матичниот лекар во овој модел не е случајно избран како точка на изјаснување. Тој е најблиската институционална врска меѓу граѓанинот и здравствениот систем. Таму каде што довербата е кревка, разговорот мора да почне од место што граѓанинот веќе го познава. Не од шалтер што плаши, не од кампања што трае две недели, туку од здравствен однос во кој прашањето може да се објасни мирно, човечки и без притисок.
Образложувајќи ги измените, министерот за здравство Азир Алиу нагласи дека трансплантацијата не е само медицинска постапка, туку живот, надеж и можност човекот и по смртта да продолжи да живее преку животот на друг. Во истото образложение е посочено дека системот треба да ја почитува личната слобода и волјата на секој човек, а државата конечно да има појасна слика за тоа колку граѓани сакаат да бидат органодарители.
Токму тука е суштинскиот пресврт: државата повеќе не треба да се потпира само на претпоставка, семејна дилема или постхумна расправа во најтешкиот момент. Таа треба да знае што одлучил човекот додека бил жив, свесен и способен да ја изрази својата волја. Тоа е и правно појасно, и морално поправедно.
Живи дарители до четврти степен на сродство – поголема можност, поголема одговорност
Втората крупна промена е проширувањето на кругот на можни живи дарители до четврти степен на сродство. Ова отвора поширока можност за лекување, особено кај пациенти за кои компатибилен дарител во најтесното семејство не е достапен. Но ваквата промена бара и силни заштитни механизми, бидејќи дарувањето орган од жив човек мора да остане доброволен, информиран и медицински оправдан чин.
Во тој дел секој случај треба да биде предмет на проценка од Етичка комисија, со цел да се утврди доброволноста на одлуката и да се спречат притисок, злоупотреба или трговија со органи. Тоа е клучната граница. Органодарителството смее да биде израз на солидарност, но никогаш не смее да стане простор за сиромаштија, принуда или пазарна логика.
Основниот закон, достапен како редакциски пречистен текст преку електронскиот регистар на прописи, ги поставува начелата на солидарност, правичност, еднаков пристап, медицинска оправданост, безбедност и автономија на личноста. Новите измени треба да се читаат токму низ таа рамка: повеќе можности за трансплантација, но со поголема обврска системот да ја штити и волјата на дарителот и достоинството на примателот.
Органодарителството е тест за довербата во здравството
Македонија веќе има искуство со трансплантации што покажаа колку е силна една семејна одлука кога е донесена во момент на најголема болка. Паноптикум неодамна пишуваше за трансплантациите што ја вратија смислата на органодарителството, потсетувајќи дека зад секоја статистика стои семејство што изгубило некого и пациенти што добиле нова шанса.
Но органодарителството не може да живее само од потресни поединечни приказни. За да стане дел од зрел здравствен систем, потребни се доверба, транспарентност, јасни протоколи, обучени тимови и јавност што знае што значи да се биде дарител. Министерството за здравство најавува национална кампања и вклучување на матичните лекари, училиштата, универзитетите, пациентските здруженија и верските заедници. Тоа е неопходно, затоа што ова прашање не се решава со една седница и еден изгласан закон.
Кај нас проблемот често не е само во законската празнина, туку во недовербата дека законот ќе се спроведе чесно, еднакво и внимателно. Затоа оваа измена ќе вреди онолку колку што ќе биде јасна во практика. Граѓанинот мора да знае што потпишува, како се чува неговата изјава, кој има пристап до податоците, кога се активира волјата, како се разговара со семејството и кои медицински услови мора да бидат исполнети.
Во поширока смисла, ова е дел од истата тема што Паноптикум ја отвора и во текстовите за листите на чекање и довербата во јавното здравство: системот не се мери само според тоа што го дозволува законот, туку според тоа дали граѓанинот верува дека правилата важат и кога тој е најранлив.
Последната волја како јавна зрелост
Дарувањето органи по смртта не може да се наложи со патетика, ниту да се промовира со празни слогани. Тоа мора да остане лична одлука, но лична одлука донесена со доволно информации, без страв и без митови. Еден човек има право да каже „да“, исто како што има право да каже „не“. Достоинството е токму во тоа што државата конечно треба да ја запише волјата, а не да ја претпоставува.
Ако системот го направи ова внимателно, Македонија може да добие повеќе од регистар на органодарители. Може да добие повозрасен јавен разговор за смртта, животот, медицината, семејството и солидарноста. Тоа се тешки теми, но општеството што бега од нив останува заробено во случајноста. Општеството што ги отвора со почит може да спаси животи.
Органодарителството не започнува во операциона сала. Започнува многу порано – во довербата дека човечката волја ќе биде слушната, запишана и почитувана.
