Кога денес зборуваме за нормите на животот, за навиките, обичаите, правилата на однесување, за семејството, за заедницата и за општествените улоги, веќе не можеме да се преправаме дека живееме во еден јасен и стабилен свет. Тој свет одамна не е еднослоен. Не постои повеќе само една мерка според која луѓето живеат, се однесуваат, се облекуваат, сакаат, работат и се вклопуваат. Она што најсилно се наметнува пред нас е сознанието дека живееме во време на паралелни нормативни светови – светови што не се заменуваат едноставно еден со друг, туку истовремено постојат, се судираат, се мешаат и создаваат нови, често противречни облици на секојдневие.
Токму затоа, ако се приведат ставовите на повеќе современи мислители кои се занимавале со нормативната култура, традицијата, вредностите и промените во постиндустриското општество, станува јасно дека не станува збор за проста смена на старото со ново. Не се работи за тоа дека еден поредок паднал, а друг готов се вселил на негово место. Напротив. Она што го гледаме е наталожување, преклопување и паралелно егзистирање на различни нормативни системи, зависно од општествените групи, генерациите, образованието, урбаната средина, медиумското влијание и личниот избор.
Од екстерен кон интерен човек
Најважната промена, според многу автори, не е само во тоа што старите граѓански норми на индустриското општество се разнишани, туку во тоа што човекот веќе не ги прима нормите некритички. Тука почнува приказната за новиот „интерен човек“. Тоа е човек што не сака само да биде носител на улога, туку сака да знае зошто токму таа улога ја носи. Тоа е човек што не го прифаќа автоматски она што му е дадено, туку го преиспитува – и нормата, и авторитетот, и заедницата, и сопственото место во нив.
Со други зборови, тежиштето се поместува од „екстерниот“ кон „интерниот“ човек. Однадвор наметнатите правила не исчезнуваат целосно, но веќе не се доволни сами по себе. Поединецот бара внатрешно оправдување. Не само дозвола, туку смисла. Не само рамка, туку лична согласност со рамката. И токму тука почнува големиот немир на современиот свет: нормите сè уште постојат, но нивната моќ повеќе не е апсолутна.
Нормативната култура не исчезнува – таа се распарчува и се прегрупира
Ова е суштинска точка што често се промашува. Денешното општество не е општество без норми. Тоа е општество со премногу норми, со повеќе центри на вреднување, со повеќе мали морали, со повеќе кодови на припадност. Во едно исто време, во еден ист град, па и во едно исто семејство, можат да коегзистираат традиционалистички погледи, либерални ставови, потрошувачки навики, религиозни ограничувања, индивидуалистички избори и контракултурни реакции.
Токму затоа денешниот човек не живее во стабилен морален универзум, туку во нормативен мозаик. А мозаикот, да не се лажеме, не носи автоматски хармонија. Тој носи и слобода, и збунетост. Носи и простор за самообликување, и ризик од распаѓање на заедничкиот јазик.
Даниел Бел и културната контрадикција
Кога Даниел Бел ја отвора темата за културната контрадикција на развиениот капитализам, тој, всушност, укажува на еден длабок расцеп. Од една страна стои општествената структура што се потпира на рационалност, организација и ефикасност. Од друга страна стои културата, која сè повеќе се движи кон хедонизам, потрошувачка и морално разлабавување. Токму тука, во таа разидност меѓу системот и внатрешниот живот на културата, Бел ја гледа една од клучните противречности на современиот свет.
Особено е значајно што тој ја проблематизира разделбата меѓу општествената улога и личноста. Човекот сè почесто функционира како носител на сегментирани активности, како некој што игра повеќе улоги, но тешко ја собира својата личност во едно целосно јадро. Современиот живот, со својата мобилност, со своите избори, со своите професионални и стилски трансформации, не го зацврстува човекот – често го распарчува.
Херман Кан и идејата за синтеза
Herman Kahn не гледа на современата криза само како на пад. Кај него има обид да се замисли синтеза. Традиционалното општество би било теза, контракултурата антитеза, а новото општество – некаков синтетички резултат од нивното заемно дејствување. Во таа проекција, моралните столбови на традицијата не исчезнуваат целосно, но се комбинираат со проширени слободи во сексуалноста, однесувањето, облекувањето и личниот стил.
Тоа е визија која не нуди целосен раскин со минатото, туку преговарање со него. Прашањето, се разбира, останува исто: може ли синтезата навистина да создаде нов баланс, или само порафиниран облик на противречност?
Болдинг, преносот на вредностите и долгиот живот на културата
Kenneth Boulding не ги става во преден план нормативните системи како посебна категорија, туку зборува за вредностите и нивното културно пренесување. Кај него е особено важна мислата дека културата не е само збир на идеи, туку и механизам на награди, казни, високи и ниски вреднувања, што се пренесуваат од генерација на генерација. Тука животниот век, континуитетот на заедницата и можноста знаењето да се акумулираат стануваат клучни фактори.
Оваа перспектива е значајна затоа што нè потсетува дека нормите не живеат само во закони, туку и во времетраењето. Во сеќавањето. Во повторувањето. Во тоа дали една генерација има кому да ѝ пренесе искуство – и дали следната генерација има трпение да го чуе.
Бжежински и распадот на заедничката рамка
Во размислувањата на Zbigniew Brzezinski особено силно одекнува темата на самоосвестувањето. И кај него, како и кај Бел, се јавува судирот меѓу внатрешната личност и општествено наметнатата улога. Човекот сè помалку сака да се прифаќа себеси како нешто однапред дадено. Сè повеќе се анализира, се споредува, се преиспитува, се мери според надворешни критериуми, но и им се спротивставува.
Бжежински особено остро го забележува меѓугенерацискиот јаз. И тоа не како обична кавга меѓу млади и стари, туку како распад на заедничката рамка на референци. Кога генерациите веќе не делат ист јазик, исти симболи, исти културни ориентири, тогаш дебатата не е тешка – таа станува речиси невозможна. Затоа неговата скепса кон идејата за хармонично „глобално село“ е мошне трезна. Светот може да биде технички поврзан, а човечки сè понеразбран.
Тофлер и шокот од забрзаното време
Во перспективата поврзана со Алвин Тофлер, современиот свет е свет на забрзување, новост, разновидност и привременост. Токму тој културен шок, тој дисконтинуитет со претходниот поредок, создава нов тип човек – човек што живее во режим на постојана замена. Не се заменуваат само предметите. Се заменуваат и искуствата, и врските, и стиловите, и дури облиците на припадност.
Во таков свет, човекот лесно станува модуларен. Поврзувањата меѓу луѓето сè почесто се делумни, функционални, привремени. Не се среќава цел човек со цел човек, туку модул со модул: професионален интерес со професионален интерес, навика со навика, потреба со потреба. А кога животот така ќе се исече на функции, личноста почнува да губи длабочина.
Турен и идентитетот како дејство
Alain Touraine важи за еден од мислителите што најјасно ја согледале разликата меѓу статичните општества, свртени кон минатото, и динамичните општества, насочени кон иднината. Во општества на бавни промени, улогата и припадноста му даваат јасна содржина на човекот. Во општества на брзи промени, наследството сè побрзо ја губи својата тежина, а со тоа се празни и општествениот идентитет.
Затоа кај Турен идентитетот не може да остане просто наследена форма. Тој мора да стане акција. Мора да биде жива синтеза меѓу моралот и човековата природа, меѓу општествените барања и личната автентичност. Ни чистиот либерален модел, ни бегството во примарна рамнотежа не се доволни. Човекот не смее да стане општествен украс, туку активен творец на својата смисла.
Андре Горц, државата и ограничувањето на доминацијата
И кај André Gorz постои силна потреба за синтеза, но без апсолутна доминација на еден нормативен систем. Тој разликува хетерономна, државна и автономна сфера. Државата, во овој поглед, не е непријател што мора автоматски да се избрише, туку рамка што обезбедува основни услови за функционирање на заедницата. Но таа рамка мора строго да се ограничи за да не ја проголта автономната сфера во која луѓето слободно се здружуваат, создаваат и живеат според своја волја.
Токму тука се отвора една важна вистина: проблемот на современото општество не е само постоењето на државата, туку постоењето на доминацијата. А доминацијата не доаѓа само од институциите. Таа се вградува во самите општествени односи, па потоа се прелева и во правниот, и во моралниот, и во културниот поредок.
Конзервативци, утописти и истата нервоза под различни знамиња
Кога ќе се погледнат пошироко постиндустриските теоретичари, лесно се забележува дека не зборуваат од ист агол. Едни, како Бел и Кан, промените во нормативната култура ги гледаат како симптом на декаденција и се надеваат на морална обнова. Други, често означувани како утописти, во истите тие процеси гледаат знак дека постојниот систем го достигнал својот плафон и дека е време за нова развојна етапа во која поцелосно ќе се отворат хуманите потенцијали.
Но колку и да се разликуваат, овие автори во едно се среќаваат. Речиси никој од нив не тврди дека новиот свет едноставно ќе ги збрише старите норми и ќе постави чиста нова табла. Напротив. Сè упатува на тоа дека живееме во доба на сложена синтеза, на паралелно егзистирање на различни нормативни системи и на непрекинато преговарање меѓу слободата и поредокот.
Зошто државата не исчезнува
Особено е важно што, и покрај целата критика на традиционалните авторитети и старите модели, кај голем дел од овие мислители останува консензусот дека државата како општествена организација не може едноставно да се укине. Не затоа што е совршена, туку затоа што создава рамка во која воопшто е можно да се развиваат хумани потенцијали, да се гарантира минимум кохезија и да се одржи општественото ткиво.
Тоа е многу важна поента во време кога многумина сакаат да зборуваат или како државата да е апсолутен спасител, или како да е единственото зло. Ни едното, ни другото не е доволно сериозно. Проблемот не е во постоењето рамка. Проблемот е во тоа дали рамката овозможува човекот да расте – или го претвора во добро воспитан, но внатрешно испразнет извршител на туѓи правила.
Новиот интерен човек – слободен, но и изложен
На крајот, најсилната слика што останува е сликата на новиот „интерен човек“. Тој не е повеќе човек на слепа припадност. Не е човек што еднаш засекогаш ја добива својата улога од семејството, заедницата, класата или традицијата. Тој е човек што се мисли себеси, што се преиспитува, што не сака само да припаѓа, туку сака и да разбира.
Но тука е и неговата слабост. Зашто човекот што се ослободува од надворешната стега не станува автоматски целовит. Може да стане и поосамен. Поранлив. Поизложен на манипулација. Поизгубен во шумата на понудени идентитети. Оттука, прашањето на современото општество не е само како да се ослободиме од старите норми, туку и како да создадеме нови облици на смисла што нема да бидат ни репресивни, ни празни.
И можеби токму тука лежи вистинската драма на нашето време. Не во тоа што нормите исчезнале, туку во тоа што човекот останал меѓу нив – без сигурен центар, но со сè посилна потреба самиот да си го изгради.
