Една од најпрепознатливите слики на Централ парк ќе исчезне од Њујорк. Градскиот совет на 22. октомври 2026. година го усвои законот „Романч“, со кој коњските кочии треба целосно да престанат да сообраќаат до 1. јуни 2028. година. За предлогот гласаа 40 советници, седуммина беа против, а двајца воздржани. Градоначалникот Зохран Мамдани најави дека ќе го потпише законот.
Со тоа завршува традиција што во Централ парк постои од 1858. година – најпрво како дел од градскиот превоз, а подоцна како туристичка атракција што стана речиси неразделна од филмската и разгледничката претстава за Менхетен. Зад романтичната слика на коњ, кочија и есенска алеја, сепак, со децении се водеше друга расправа: дали таквата практика сè уште има место во еден густ, бучен и многу посетуван современ град.
Трагедијата што ја забрза долгата расправа
Одлуката не се појави ненадејно. Првиот предлог за забрана на коњските кочии бил поднесен уште во 2007. година, а темата повторно се враќала во градската политика во различни форми. Обидите со години завршувале без конечен исход, сè додека несреќата во Централ парк во јуни годинава не ја промени тежината на дебатата.
На 17. јуни загина 18-годишниот Романч Махаџан, турист од Индија, откако коњот што ја влечел кочијата во која се наоѓало неговото семејство почнал неконтролирано да трча. Трагедијата стана непосреден повод Градскиот совет повторно да ја отвори темата, а законот што сега е изгласан го носи неговото име.
Градските власти ја образложуваат одлуката со комбинација од јавна безбедност, благосостојба на животните и променетата природа на самиот Централ парк. Според Градскиот совет, паркот денес прима повеќе од 42 милиона посетители годишно, додека велосипедите, пешаците и различните форми на микромобилност создаваат средина сосема поинаква од онаа во која кочиите се појавиле во 19 век.
Токму тука приказната излегува од рамките на една туристичка атракција. Современите градови сè почесто мораат да одлучуваат што од сопственото наследство ќе го зачуваат непроменето, а што ќе го приспособат на новите стандарди. Слично прашање постои и кај зоолошките градини, каде самото покажување животни одамна веќе не е доволно без строги стандарди за нивната благосостојба – тема што ја отвора и Panoptikum во текстот за 100 години ЗОО Скопје и променетиот однос кон животните.
Што ќе се случи со коњите и луѓето што живеат од кочиите?
Забраната нема да стапи на сила веднаш. Преодниот период до 1. јуни 2028. година треба да овозможи постепено затворање на дејноста и подготовка на програми за луѓето што заработуваат од неа. Законот предвидува градската администрација да воспостави програма за премин кон други работни места, со советување, саеми за вработување, образовни можности и упатување кон нови работни позиции. Градот треба да разгледа и можности за компензација на сопствениците на кочии, лиценци и опрема.
Посебни правила се предвидени и за коњите што ќе бидат повлечени од работа. До 1. јуни 2027. година сопствениците ќе треба да потврдат дека животните нема да бидат продадени или пренесени за колење, препродажба за колење или друга нехумана намена. Сопствениците ќе можат и понатаму да ги задржат коњите.
За возачите и сопствениците, сепак, прашањето не е само културно. Тоа е егзистенцијално. Во индустријата сè уште работат повеќе од сто луѓе, а нивните претставници предупредуваат дека исчезнувањето на кочиите значи исчезнување на семејни бизниси и професија што со генерации била дел од градот. Транспортниот синдикат најави и можност за судско оспорување на мерката.
Трамп застана во одбрана на традицијата
Во расправата се вклучи и американскиот претседател Доналд Трамп. Тој ја критикуваше одлуката и ја претстави како непотребно откажување од една препознатлива њујоршка традиција. Неговата аргументација беше дека една трагична несреќа не треба сама по себе да биде причина за исчезнување на дејност што постои повеќе од еден и пол век, при што направи споредба и со автомобилските несреќи во градот.
Од другата страна стојат организации за заштита на животните, дел од градските власти и семејството на загинатиот Махаџан. За нив проблемот не се сведува на еден инцидент, туку на подолга историја на несреќи, стрес за животните, високи температури, густ сообраќај и промена на условите во кои кочиите работат. Во Македонија, истото пошироко прашање – каде завршува навиката, а каде почнува законската и општествената одговорност кон животните – го отвораат и дебатите за заштитата и благосостојбата на животните.
Кога традицијата престанува да биде доволен аргумент
Кочиите во Централ парк не се единствен пример во кој еден град мора да ја измери сопствената историја според денешните критериуми. Од трките со бикови во Памплона до зоолошките градини и туристичките практики со животни, прашањето постојано се враќа: дали нешто треба да продолжи само затоа што траело долго? Panoptikum неодамна го отвори истиот судир меѓу традицијата, туризмот и благосостојбата на животните и во приказната за трките пред биковите во Памплона.
Њујорк сега го даде својот институционален одговор. Не со моментално исчезнување на кочиите, туку со рок од речиси две години во кој треба да се решат судбината на животните, работните места и сопственичките права. Тој преоден период веројатно ќе биде и вистинскиот тест за одлуката: лесно е да се прогласи крај на една стара практика, многу потешко е тој крај да биде спроведен без нови неправди.
На 1. јуни 2028. година, ако законот биде спроведен според планот, коњската кочија повеќе нема да биде дел од секојдневната слика на Централ парк. Ќе остане во старите фотографии, филмови и семејни албуми – како потсетник дека градовите не ја губат историјата само кога рушат нешто. Понекогаш ја претвораат во историја затоа што одлучиле дека начинот на кој живеат денес бара поинакви правила.
