Додека јавноста го следи секој нов американски сигнал за можен масовен напад врз Иран, во Вашингтон и Ријад се поставува основата на една подолгорочна и можеби подлабока промена. Нуклеарниот договор меѓу САД и Саудиска Арабија не е изолиран енергетски проект, ниту технички документ за изградба на реактори. Тој е политичка порака за тоа кој ќе добие пристап до технологијата, кој ќе биде заштитен, кој ќе биде условуван и кој ќе мора да ја преиспита сопствената позиција во новата регионална рамнотежа.

Намерата веќе тешко може да се прикрие зад формулацијата „цивилна нуклеарна соработка“. На Блискиот Исток, каде што енергијата, безбедноста, воените сојузи и нуклеарната технологија одамна се делови од иста равенка, секој ваков договор значи прераспределба на моќта. Саудиска Арабија добива стратешка патека кон нуклеарната ера, САД го зацврстуваат влијанието врз најмоќната арапска монархија, Израел се соочува со нова дилема, а Иран добива уште една причина конфликтот да го чита како обид за негово регионално опкружување.

Договор за енергија, но и дозвола за влез во повисока лига

На 22. јули 2026. година американскиот секретар за енергетика Крис Рајт и саудискиот министер за енергетика, принцот Абдулазиз бин Салман, потпишаа договор за мирољубива нуклеарна соработка, познат како договор според член 123 од американскиот Закон за атомска енергија. Според официјалното соопштение на американското Министерство за енергетика, станува збор за повеќедецениско партнерство вредно милијарди долари, придружено со билатерална спогодба за нуклеарни гаранции и контрола.

На хартија договорот треба да овозможи трансфер на американска технологија, опрема, знаење и комерцијални можности, при истовремено почитување на стандардите за неширење нуклеарно оружје. Во практиката тој ѝ овозможува на Саудиска Арабија да влезе во кругот држави што не се само купувачи на енергија и оружје, туку градители на долгорочен технолошки и стратешки капацитет.

Ријад има реални економски причини за тоа. Програмата „Визија 2030“ треба да ја намали зависноста од нафтата, да отвори нови индустрии и да обезбеди огромни количини електрична енергија за градови, фабрики, центри за податоци и инфраструктура поврзана со вештачката интелигенција. Но нуклеарната енергија во саудискиот контекст никогаш не била само прашање на киловати. Таа е и прашање на статус.

Држава која располага со развиена нуклеарна програма, стручен кадар, постројки, горивен циклус и меѓународни договори добива поинаква политичка тежина. Дури и кога програмата е целосно цивилна, технолошката инфраструктура создава знаење, институции и можности што ја менуваат позицијата на земјата во регионалната безбедносна архитектура.

Иран е непосредната закана, но не и единствената причина

Нуклеарните амбиции на Саудиска Арабија со години се разгледуваат низ споредбата со Иран. Ријад стравува дека Техеран, без оглед на неговите официјални тврдења за мирољубива програма, може да се доближи до капацитет за производство на нуклеарно оружје. Саудискиот престолонаследник Мохамед бин Салман во минатото отворено порача дека ако Иран развие атомска бомба, и Саудиска Арабија ќе настојува да го стори истото.

Сегашниот момент затоа не е случаен. Договорот се појавува во период на отворена воена ескалација, нови американски закани и подготовки за можни удари врз Иран. Доналд Трамп изјави дека разгледува напад поголем од претходните операции и дека е блиску до одлука. Во исто време САД ја унапредуваат нуклеарната соработка со главниот арапски ривал на Техеран.

Тие две линии не треба да се читаат одделно. Едната е воена – притисок, закана, распоредување сили и можност за нова операција. Другата е институционална – градење долгорочен сојуз со Саудиска Арабија, засилен со технологија, инвестиции и безбедносни гаранции. Заедно, тие испраќаат јасна порака: Вашингтон не се обидува само да го ограничи Иран, туку да го обликува поредокот што би останал и по завршувањето на сегашната војна.

Токму на оваа поширока логика упатува и претходната анализа на Паноптикум за двојната спирала на воените удари и нуклеарната дипломатија. Бомбите го менуваат односот на силите во еден ден. Договорите го менуваат за една генерација.

Трамп го врзува нуклеарниот договор со Израел

Дополнителна тежина доби изјавата на Трамп дека договорот би требало да биде одобрен само доколку Саудиска Арабија ги нормализира односите со Израел преку Абрахамските договори. Тој нагласи и дека цивилната соработка не треба да подразбира збогатување ураниум. Таквата позиција го претвора нуклеарниот договор во средство за политичко условување.

Вашингтон му нуди на Ријад технологија и стратешко партнерство, а за возврат очекува потег што би бил огромен дипломатски успех за Израел и за американската политика на Блискиот Исток. Нормализацијата меѓу Саудиска Арабија и Израел би била многу позначајна од претходните Абрахамски договори, затоа што Ријад има религиска, економска и политичка тежина каква што нема ниту една друга арапска држава што досега воспоставила односи со Израел.

Проблемот е што саудиското раководство не може лесно да го направи тој чекор додека трае војната, додека палестинското прашање останува отворено и додека арапската јавност гледа на Израел како на сила што дејствува без вистински ограничувања. Затоа договорот истовремено е награда и притисок: Ријад добива пристап до нешто што долго го бара, но Вашингтон се обидува тој пристап да го претвори во политичка валута.

Израел добива сојузник, но и потенцијален нуклеарен конкурент

За Израел саудиско-американскиот договор носи двојна сметка. Од една страна, приближувањето меѓу Ријад и Тел Авив би го зајакнало регионалниот блок против Иран. Од друга страна Израел со децении ја чува својата стратешка предност како единствена блискоисточна сила за која широко се верува дека поседува нуклеарен арсенал, иако тоа никогаш официјално не го потврдил.

Саудиска Арабија со развиена нуклеарна инфраструктура, дури и под меѓународни гаранции, неизбежно ја менува таа слика. Израел може да ја поддржува саудиската модернизација како дел од поширок анти-ирански сојуз, но тешко дека безрезервно ќе прифати можност во иднина уште една регионална сила да се доближи до нуклеарниот праг.

Тука може да се појави и нова пукнатина меѓу Трамп и Бенјамин Нетанјаху. Како што Паноптикум веќе анализираше во текстот за разликите меѓу американската и израелската стратегија кон Иран, сојузот останува силен, но целите не се секогаш идентични. Трамп сака договори што може да ги претстави како лични геополитички победи. Нетанјаху сака максимална израелска слобода на дејствување и долгорочно задржување на воената надмоќ.

Вашингтон се обидува да ја задржи контролата врз иднината

Американската сметка е поширока од односите со Иран и Израел. Нуклеарната индустрија стана уште едно поле на големото натпреварување со Кина и Русија. Доколку САД не ѝ понудат технологија на Саудиска Арабија, Ријад би можел да се сврти кон Пекинг, Москва или друг партнер што ќе постави помалку политички услови.

Затоа договорите според член 123 не се само механизми за нуклеарна контрола. Тие се и инструменти на американското влијание. Преку нив Вашингтон се обидува да ги задржи технологијата, снабдувачките синџири, стандардите и политичките врски во сопствена орбита.

Саудиска Арабија, пак, не сака да остане вечен зависен партнер. Таа гради односи со Кина, со Русија, со европските држави и со растечките економии, настојувајќи да не биде врзана само за една голема сила. Нуклеарниот договор со САД е успех токму затоа што Ријад добива нешто што долго го бараше без формално да се откаже од својата политика на повеќенасочно балансирање.

Новата рамнотежа нема да биде постабилна само затоа што е нова

Прераспределбата на силите не значи автоматски мир. Напротив, периодите во кои се менува односот меѓу регионалните центри на моќ се најопасни. Иран може да го доживее договорот како доказ дека против него се гради долгорочен нуклеарен и воен блок. Израел може да бара дополнителни гаранции за сопствената предност. Турција и Египет ќе ја следат саудиската програма со сопствени пресметки. Помалите држави од Заливот ќе мора да одлучат колку длабоко сакаат да влезат во новата безбедносна архитектура.

Во таа смисла сегашната криза не е само уште една фаза од судирот меѓу САД и Иран. Таа е момент во кој се црта следната карта на Блискиот Исток. На неа Саудиска Арабија треба да стане технолошки посилна и политички поважна, Израел да биде вклучен во поширока мрежа на арапски односи, Иран да биде ограничен, а Вашингтон повторно да се постави како сила без која не може да се склучи ниту војна ниту мир.

Нуклеарниот договор затоа не е споредна вест покрај заканите за нов напад. Тој е вториот дел од истата стратегија. Војната го притиска Иран денес. Договорот со Ријад се обидува да го одреди регионот утре.