Погребната церемонија за ајатолахот Али Хамнеи во Техеран не беше само државен ритуал за збогување со човекот што со децении ја олицетворуваше иранската теократска власт. Таа беше внимателно поставена политичка сцена: масовна жалост, верски симболи, воена дисциплина и пораки што повеќе зборуваат за иднината на Иран отколку за неговото минато.
Според Reuters, тројца синови на Хамнеи присуствувале на погребната молитва во големиот комплекс Имам Хомеини Мосала во Техеран, но неговиот наследник Мојтаба Хамнеи не се појавил во јавноста, што веднаш отвори простор за шпекулации за неговата здравствена состојба, безбедност и реална политичка позиција.
Погреб како државна демонстрација на сила
Иран организира повеќедневни погребни церемонии за Хамнеи и за членови на неговото семејство, со собири во Техеран и најавени процесии низ повеќе градови пред погребувањето во Машхад. Al Jazeera објави дека церемониите се планирани како повеќедневна национална маршрута, додека Associated Press документираше масовни сцени на жалост, затворени делови од Техеран и присуство на верски и државни структури.
Во вакви церемонии бројката на присутни е само еден дел од приказната. Поважна е режијата: кој стои во првиот ред, кој го носи ковчегот, кој се појавува на државната телевизија и кој отсуствува. Во Иран, каде што власта се чита низ религиски јазик, безбедносни сигнали и симболички протокол, погребот станува и јавна проверка на лојалноста.
Отсуството на Мојтаба Хамнеи е најгласниот детал
Тројца синови на Хамнеи биле видени на церемонијата, но Мојтаба Хамнеи – човекот околу кого се врти прашањето за наследството – останал невидлив. Reuters ја нагласува токму таа разлика: семејството е присутно, но наследникот не е.
Тоа отсуство не мора автоматски да значи криза, но во политички систем каков што е иранскиот невидливоста на врвот ретко е неутрална. Таа може да биде безбедносна мерка, здравствен проблем, внатрешна проценка или обид да се контролира јавната слика. Како и да е, токму празното место на Мојтаба Хамнеи стана највидливиот симбол на новата иранска неизвесност.
За поширок контекст на сегашната криза меѓу Вашингтон, Техеран и Тел Авив релевантна е претходната анализа на Panoptikum: „Трамп, Иран и нервозниот Нетанјаху: договорот што може да го смени Блискиот Исток“. Таа ја објаснува тензијата меѓу американско-иранската дипломатија и израелските безбедносни интереси, без која денешната погребна сцена не може целосно да се разбере.
Кога жалоста станува политички говор
На погребот биле слушнати пароли против САД и Израел, како и повици за одмазда. The Guardian објави дека во преполната сала во Техеран имало и повици насочени кон Доналд Трамп, а церемонијата ја опиша како спој на жалост и политичко барање за одмазда.
Токму тука е најопасниот дел од приказната. Погребот формално му припаѓа на мртвиот лидер, но политички им припаѓа на живите. На оние што треба да ја одржат контролата, да го убедат населението дека системот не е обезглавен и да ја претворат загубата во мобилизација.
Во таа смисла паролите не се само емоција на толпа. Тие се сигнал кон домашната јавност, кон Вашингтон, кон Тел Авив и кон регионалните посредници дека Иран не сака да изгледа поразен дури ни во момент на државна жалост.
Блискиот Исток меѓу молитва, страв и пресметка
Погребот на Хамнеи се случува во момент кога Блискиот Исток сè уште ја мери цената на војната, примирјата и дипломатските договори што остануваат кревки. Panoptikum претходно пишуваше дека рамковниот договор меѓу САД и Иран не ја затвора кризата, туку ја префрла од фронтот во преговарачка сала. Денешните сцени од Техеран покажуваат колку е тешко една војна навистина да заврши кога политичката меморија се храни со жртва, чест и одмазда.
Иранската власт сега мора да направи две работи истовремено: да го претстави Хамнеи како историска фигура што ја надживува сопствената смрт и да го нормализира наследството во момент кога наследникот не се појавува пред народот. Тоа е тешка политичка равенка. Една работа е да се организира масовен погреб. Друга е да се покаже дека системот има јасна иднина.
Симболиката на празното место
Најсилната слика од Техеран можеби не е толпата, ниту ковчезите, ниту црвените знамиња, ниту паролите. Најсилната слика е отсуството. Во авторитарни и теократски системи, каде што телото на лидерот често станува продолжение на државата, невидливиот наследник е политичка порака дури и кога никој официјално не ја изговара.
Погребот требаше да покаже континуитет. Покажа и нешто друго: дека Иран влегува во нова фаза во која жалоста ќе биде употребена како цемент, но пукнатините веќе се гледаат. Токму затоа ова не е само приказна за последното збогување со Хамнеи. Ова е првиот голем јавен тест за Иран по него.
