Наванатем „Нави“ Пилај, јужноафриканска правничка и една од најпознатите личности во современото меѓународно право, е добитничка на Нобеловата награда за мир за 2026. година. Норвешкиот Нобелов комитет ја избра за нејзините заложби за унапредување на мирот и меѓународното право, со што годинашното признание го насочи кон идејата дека траен мир не може да постои без право, одговорност и институции способни да ги спроведуваат.
Одлуката беше соопштена денеска, 9 октомври, во Осло. Наградата годинава изнесува 12 милиони шведски круни, а свеченото доделување ќе се одржи на 10. декември, на годишнината од смртта на Алфред Нобел. За наградата за 2026. година беа номинирани 287 кандидати – 208 поединци и 79 организации.
Од апартхејдот до меѓународните судови
Животната и професионалната биографија на Пилај објаснува зошто Нобеловиот комитет годинава го стави владеењето на правото во средиштето на наградата. Родена е во 1941. година во Дурбан, во семејство со индиско-тамилско потекло, во општество обележано со апартхејдот и институционализираната расна дискриминација.
Во 1967. година станала првата жена што отворила адвокатска практика во тогашната јужноафриканска провинција Натал. Како адвокатка застапувала противници на апартхејдот, а подоцна станала и првата жена која не е белкиња именувана за судијка во Високиот суд на Јужна Африка. Нејзината правна кариера потоа добила меѓународни размери – била судијка во Меѓународниот кривичен трибунал за Руанда и во Меѓународниот кривичен суд.
Токму работата во Трибуналот за Руанда е еден од најзначајните делови од нејзината судиска кариера. Правната практика на тој суд придонесе сексуалното насилство во одредени околности да биде препознаено како составен дел од геноцид и злосторства против човештвото – пресвртница во развојот на меѓународното кривично право.
Шест години на чело на човековите права во ОН
Од 2008. до 2014. година Пилај беше висок комесар на Обединетите нации за човекови права. Во тој период нејзината работа опфати бројни кризи, вооружени конфликти и случаи на масовни повреди на човековите права. ОН ја именуваа на функцијата во септември 2008 година, откако претходно работеше во меѓународното кривично судство.
Во последните години повторно беше во центарот на сложени меѓународни правни процеси. Таа претседаваше со Независната меѓународна истражна комисија на ОН за окупираните палестински територии, а е ангажирана и како ad hoc судијка во постапката пред Меѓународниот суд на правдата што се однесува на обвиненијата за геноцид против Мјанмар.
Нобел за идејата дека мирот бара право
Во образложението на изборот, тежиштето е ставено врз долгогодишната работа на Пилај за јакнење на меѓународните правни институции и за утврдување одговорност за воени злосторства, злосторства против човештвото и геноцид. Нејзината награда доаѓа во период кога токму меѓународните судови и механизмите за заштита на човековите права се соочуваат со силни политички притисоци и отворени спорови околу нивните надлежности.
Тој контекст е близок и до поширокото прашање што Panoptikum неодамна го отвори во текстот „ОН 2026: Светот меѓу силата, правото и новата распределба на моќта“ – дали меѓународните правила можат да останат релевантни кога интересите на државите сè почесто влегуваат во судир со институциите што треба да ги ограничуваат.
Годинашната награда има и непосредна врска со дебатата што ја следеше номинациската сезона. За 287-темина кандидати и политичкото внимание околу нив пишувавме во текстот „Трамп, Нобеловата награда за мир и политиката на номинациите“. Со изборот на Пилај, Норвешкиот Нобелов комитет на крајот не ја стави во преден план дипломатијата на еден лидер или конкретен мировен договор, туку повеќедецениската работа врз институциите и правилата преку кои правдата треба да стане дел од мирот.
Нобеловата награда за мир се доделува од 1901. година, а годинава одбележува 125 години од првото доделување. Формалното врачување на признанието на Нави Пилај ќе се одржи во Осло на 10 декември.
