Посетата на претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта во Скопје доаѓа во момент кога македонската европска приказна повторно е сведена на истото прашање: како да се продолжи кон Европската Унија без државата уште еднаш да почувствува дека плаќа билет со сопственото достоинство.
Тоа е јазолот што не се одврзува со една средба, ниту со една дипломатска изјава. Кошта нема да дојде со готов клуч. Ќе дојде со европскиот речник за моментум, стабилност, проширување, постепена интеграција и регионална соработка. Македонија, пак, ќе го пречека со старото, но сè уште нерешено барање: гаранции дека уставните измени нема да бидат само претпоследна станица во бесконечна серија нови билатерални услови од Софија.
Официјалната агенда на Европскиот совет потврдува дека Кошта од денеска до 5. јуни ја реализира својата втора турнеја низ Западен Балкан, со посети на 6-те партнери од регионот, а во Скопје ќе се сретне со премиерот Христијан Мицкоски на 2. јуни, по што е предвидена заедничка прес-конференција. Темите на турнејата се проширувањето, постепената интеграција, регионалната соработка, безбедноста и стабилноста, а на 5. јуни Кошта ќе копретседава со Самитот ЕУ – Западен Балкан во Тиват.
Европската врата е отворена, но пред неа има македонско-бугарски јазол
Министерот за надворешни работи и надворешна трговија, Тимчо Муцунски, најави дека спорот со Бугарија „дефинитивно“ ќе биде тема на разговор со Кошта. Неговата позиција е јасна: Македонија бара институционални гаранции дека нема да има нови барања поврзани со историјата, идентитетот, јазикот и културата, како и реципроцитет преку спроведување на пресудите на Европскиот суд за човекови права од страна на Бугарија.
Ова е суштината на сегашната македонска линија. Владата не вели дека ја напушта европската цел, туку дека не сака уставните измени да се направат без дополнителна политичка сигурност. Муцунски нагласува дека решението мора да биде достоинствено, а не решение „по секоја цена“, и дека идеите се споделуваат со претставници на ЕУ и земјите членки, но без формален нон-пејпер.
Тоа звучи политички разбирливо. Но има и непријатна страна: додека се бараат гаранции, процесот стои. Додека процесот стои, регионот не стои. Додека регионот се движи, Македонија сè повеќе личи на држава што има аргументи, но нема инструмент како да ги претвори во европски чекор.
Гаранции: разумно барање или нова форма на одложување?
Барањето гаранции не е само тактичка измислица. Македонија има причина да биде внимателна. Долгата историја на европски условувања, промени на името, билатерални блокади и идентитетски чувствителни компромиси создаде длабока недоверба. Тоа не може да се избрише со една реченица од Брисел.
Но и тука лежи опасноста. Ако гаранциите се јасно дефиниран дипломатски пакет, тие може да бидат излез. Ако станат формула без крај, тогаш ќе се претворат во нова политичка чекалница. Македонија не смее повторно да се најде во позиција да ја брани сопствената европска ориентација со тоа што практично не се движи кон Европа.
Затоа прашањето не е дали треба гаранции. Прашањето е какви гаранции, од кого, во која форма, со кој рок и со каква политичка цена дома. Ако тие се заклучоци на Советот на ЕУ, како што бара македонската страна, треба да биде јасно што точно ќе гарантираат и дали навистина ќе спречат нова билатерализација на процесот. Ако барањето од Софија е реципроцитет околу човековите права, треба да се знае како тоа ќе се вгради во реална дипломатска рамка, а не само во домашна политичка порака.
Кошта како посредник, не како спасител
Антонио Кошта во регионот доаѓа со порака дека посветеноста на ЕУ кон Западен Балкан е реална и дека моментумот постои, но дека сега е време за испорака. Тоа е корисна, но и незгодна порака. Таа подразбира дека Брисел сака движење, а не само уверувања.
За Македонија тоа значи дека Кошта може да слушне, да охрабри, да посредува, да помогне во формулирање политичка рамка. Но тој не може да ја замени одлуката што треба да се донесе во Скопје, ниту да ја отстрани Софија од процесот како да не постои. Европската Унија функционира со консензус, а Бугарија е земја членка. Тоа е реалност што на Македонија може да ѝ биде неправедна, но не може да ја игнорира.
Оттука, посетата ќе биде тест за сериозноста на двете страни: дали Скопје има конкретен предлог што може да се претвори во европски документ, и дали Брисел е подготвен да обезбеди политичка тежина за да не остане сè на општи фрази за проширувањето.
Опозицијата ја отвора внатрешната цена на застојот
Домашната политичка сцена не го чита европскиот застој само низ спорот со Бугарија. Претседателот на СДСМ, Венко Филипче, обвинува дека Македонија стои во место додека Албанија и Црна Гора напредуваат, а во друг настап тврди дека не се исполнети очекувањата во владеењето на правото и независноста на институциите.
ВМРО-ДПМНЕ, пак, го користи фактот дека Европската комисија одобри нова исплата од Планот за раст, при што Македонија добива 65,7 милиони евра – повеќе од Албанија и Црна Гора во овој пакет – како аргумент дека реформската агенда не е пропадната. Европската комисија навистина објави дека се ослободуваат 158,9 милиони евра за Албанија, Црна Гора и Македонија, од кои 65,7 милиони евра за Македонија, врз основа на позитивна оценка на реформски чекори во образованието и дигитализацијата.
Но парите од Планот за раст не ја решаваат суштинската блокада. Тие покажуваат дека одредени реформски обврски се движат и дека ЕУ има интерес да ја држи Македонија финансиски и институционално врзана за процесот. Но тие не отвораат преговарачки кластери. Не го решаваат уставниот јазол. Не ја заменуваат политичката одлука.
Токму затоа власта и опозицијата зборуваат за различни делови од истата реалност. Власта вели: има средства, има реформска агенда, има процес. Опозицијата вели: нема вистинско движење кон членство. И двете тврдења може да содржат дел од вистината, но ниедно не ја решава главната дилема.
Албанија и Црна Гора ја зголемуваат македонската нервоза
Регионалната споредба е болна затоа што Македонија некогаш беше пример за кандидатска издржливост. Денес Албанија и Црна Гора се користат како огледало во кое се гледа македонската неподвижност. Не секоја споредба е целосно праведна, затоа што секоја држава има различен политички товар, но политичкиот впечаток е јасен: Македонија веќе не е државата што го води регионот кон Европа.
Самитот во Тиват ќе биде уште една сцена на која ова ќе се почувствува. Официјалната агенда на Европскиот совет наведува дека лидерите ќе разговараат за проширувањето, постепената интеграција и Планот за раст, а ЕУ ќе ја повтори својата посветеност на европската перспектива на Западен Балкан.
За Македонија секој регионален самит носи исто прашање: дали учествува како држава што се движи или како држава што објаснува зошто не може да се движи. Разликата е голема. Првата позиција создава преговарачка тежина. Втората создава дипломатски замор.
Достоинството не смее да стане алиби за неподвижност
Достоинството е важен збор. Муцунски свесно го става пред „решение“. И во македонскиот случај, тоа не е празна патетика. Прашањата за јазикот, историјата, идентитетот и културата не се технички детали, туку нерв на националната самосвест. Никоја власт не смее да се однесува кон нив како кон административна ставка.
Но достоинството не смее да стане алиби за политичка неподвижност. Вистинското достоинство не е само да кажеш „не“. Тоа е да изградиш услови за „да“ кое нема да биде понижување. Тоа бара преговарачка вештина, меѓународни сојузници, јасни црвени линии, но и домашна храброст да се објасни што навистина може, а што не може да се добие.
Ако македонската позиција остане само во форма на барање, без пат како тоа барање да се претвори во договор, тогаш ќе се троши. Ако се претвори во конкретен пакет – гаранции од Советот, ограничување на билатерални идентитетски услови, механизам за следење на обврските и политичка рамка за уставните измени – тогаш може да стане излез.
На Кошта треба да му се постави вистинското прашање
Најлесно е да се праша Кошта дали ЕУ ја сака Македонија. Одговорот ќе биде да. Ќе се зборува за европска перспектива, за Западен Балкан, за стабилност, за реформска агенда, за геополитички моментум. Тоа е дипломатскиот јазик што го знаеме.
Потешкото прашање е друго: дали ЕУ е подготвена да помогне да се затвори просторот за бесконечни билатерални условувања, без да ја поништи сопствената преговарачка рамка? Дали може да обезбеди гаранции што ќе бидат доволно сериозни за Скопје, а доволно прифатливи за Софија? Дали Брисел е подготвен да ја третира Македонија не како ученик што мора да слуша, туку како држава што веќе премногу платила за да остане на европскиот пат?
Тука ќе се види дали посетата е само уште еден европски ритуал или почеток на реално поместување.
Македонија нема луксуз за уште една загубена година
Македонија е уморна од големи ветувања и мали поместувања. Граѓаните веќе тешко разликуваат дипломатска динамика од вистински напредок. Секој нов европски гостин доаѓа со добра волја, секоја власт ветува дека го чува патот, секоја опозиција обвинува дека земјата стои, а секоја година завршува со истата реченица: уште сме блокирани.
Таа реченица станува опасна. Не затоа што ЕУ утре ќе исчезне од македонската стратешка карта, туку затоа што општеството се навикнува на застојот. А кога застојот ќе стане нормален, државата почнува да го губи чувството за итност.
Посетата на Кошта може да биде корисна само ако ја врати таа итност. Не како паника, туку како државна дисциплина. Македонија треба да бара гаранции, но мора да покаже и план. Треба да зборува за достоинство, но мора да покаже и изводливост. Треба да ја критикува Софија кога има основа, но мора да ја убеди Европа дека не бара изговор за стоење во место, туку фер рамка за движење.
Европскиот пат не смее да биде пат без крај. Но не смее да стане ни пат што го напуштаме додека тврдиме дека го браниме. Во тоа е македонската задача пред Кошта: да покаже дека достоинството и движењето не се спротивности. Ако не успее, ќе останеме пред истата врата – со сè подобри објаснувања зошто не влегуваме.
