Не само вампири и вештици имало некогаш, ами и други страшни појави што народот ги паметел, ги раскажувал и од нив се ежел. Старите луѓе не ги носеле тие приказни како забава. Ги носеле како опомена. Како нешто што не се објаснува лесно, а уште потешко се заборава. Така е и со таласамите – не се само суштества од темница, туку и сенка на местото, страв што останува таму кај што некогаш се случило зло, кај што насилната смрт не си заминала мирно, туку како да оставила нешто зад себе.
Кога местото не е само место
Во македонската народна традиција, таласамот не е секогаш прикажан како јасно видливо суштество со едно лице и една форма. Понекогаш е привид, понекогаш сениште, понекогаш само чувство дека некое место не е чисто, дека е таласамлија. И токму тука е неговата вистинска сила. Не во тоа што мораш да го видиш, туку во тоа што ќе почувствуваш дека нешто не е како што треба. Во народното предание, таквите места најчесто се врзуваат со насилно убиени и закопани луѓе, со темни долови, гробишта, премини и патишта по кои не се оди мирно, особено ноќе. И денес, кога читаме вакви записи, не читаме само приказна за страв, туку читаме и стара народна мапа на опасни места, на колективна меморија и на она што човекот не умеел, а можеби ни сакал, сосема да го објасни.
Раскажувањето на таткото – стравот како живо искуство
Во овој запис, силата не е само во чудовиштето, туку во начинот на кој се раскажува средбата. Таткото не зборува како човек што измислува. Зборува како човек што преживеал нешто и до крајот на животот не престанал да го носи во себе. Тој патува ноќе, стигнува до местото каде што имало отепани и закопани луѓе, и веќе не е ни таму ни ваму. Не може ни назад, не може ни напред. Тоа е првата вистинска човечка драма во овој расказ – мигот кога стравот не е приказна, туку одлука.
Потоа се појавуваат двата огромни вола. Не како обични животни, туку како пречка што не стои само на патот, туку како да стои меѓу овој и некој друг свет. Коњот ги чувствува пред човекот. Застанува, се враќа, фрчи, не сака да оди. Во народното раскажување тоа често е еден од најсилните знаци – животното го препознава она што човекот сè уште се обидува да си го оттурне од умот.
Кога таткото пука, воловите веднаш исчезнуваат, а од нив наизлегуваат ’ртки, илје и милје, и се расфрлаат околу него како стрели. Тоа е сцена што не се заборава. Ниту е реалистична во обична смисла, ниту е сосема фантастична. Таа е токму народна – сурова, брза, сликовита, и во неа ужасот не се објаснува, туку се покажува. Најсилниот доказ, според раскажувањето, се искршените цевки на пиштолите. Тука народниот ум го бара своето уверување: нешто се случило, не беше само сон, не беше само страв.
Зошто ваквите преданија и денес не се мртви
Ова не е само приказна за некакви суштества во кои денес треба или не треба да веруваме. Ова е приказна за начинот на кој народот ја разбирал вината, смртта, темнината и местата што не мируваат. Во тие верувања има и страв, и етика, и психологија. Насилно прекинатиот живот не исчезнува лесно од народната меморија. Местото останува обележано. Зборот останува. Приказната останува. А човекот, колку и да се прави силен, кога ќе остане сам ноќе на пуст пат, пак се навраќа на истите прашања што ги имале и старите.
Затоа ваквите записи не треба да ги читаме со потсмев. Треба да ги читаме со внимание. Тие не се само документ за едно старо суеверие, туку и жив доказ колку длабоко народната имагинација умеела да ја врзе стварноста со стравот. А кога тоа ќе го запише Марко К. Цепенков, најголемиот собирач на македонски народни умотворби, тогаш веќе не зборуваме само за фолклорен куриозитет, туку за дел од културната меморија што вреди да се чита и денес. Ако сакате поширок контекст за овие демонолошки претстави, добар појдовен извор е и трудот Supernatural Beings in Macedonian Beliefs, а институционалниот контекст на ова наследство денес го продолжува и Институтот за фолклор „Марко Цепенков“ во Скопје.
И она најчовечкото на крај
Најмногу останува последната реченица. Не воловите. Не ’ртките. Не искршените пиштоли. Туку жалот што во мигот на стравот човекот не се сетил на зборот што, според верата, можел да го спаси: „Во имја оца и сина“. Во тоа има нешто длабоко човечко. Кога ќе нè стегне ужасот, прво ни бега разумот, па дури после ни текнува на верата, на поуката, на зборот, на спасот. И токму затоа ова народно верување не звучи старо. Звучи блиско. Затоа што не зборува само за таласами. Зборува за човекот кога е сам пред непознатото.
Кратка редакциска забелешка
Овој запис му се припишува на Марко К. Цепенков, кој според релевантните книжевни и фолклористички извори е најистакнатиот собирач на македонски народни умотворби и повеќе од четири децении систематски бележел народни кажувања, преданија и верувања. Неговото дело и денес е темел за читање на македонската народна имагинација и усна традиција.
Народно верување: Таласами
Не само вапири и вештици имало некоаш, ами и друзи страшни видуачки. Еве какви нешта видел татко ми, Бог да ми го прости.
Кога бил во млади годиње, патуал една ноќ и му бил патот да поминит на едно место кај што имало луѓе отепани и закопани од арамии. Тоа место било таласамлија, не беше чаре чоек што ќе поминел тамо ноќе да не налеит од таласамите. Кога приближал татко ми тамо, му текнало оти ќе врвит на тоа место. Ако беше му текнало од вечер, не ќе кинисуаше за ноќта да врвит тамо; арно ама беше дошол на местото, тики не беше ни да се врати, ни да одит. Ајде, си рекол, на име Боже, `и понатресол чивте пиштоли, та беше го разлутил коњот уште оддалеку и дошол на местото кај гробиштата. Во еден темен дол, кај што требало на едно место да се врвит, и туку беше му го препречиле пато два вола многу големи, со едни рогои колку еден стажен, оти беа одвртеле како некој ѕверои. Застанал коњо пред волоите, бре терај коњ, неќит да оит, фрчит и назад се враќал и полека-лека волоите ватиле да одат кај него. Друго чаре немало, ами тргнал пиштолите во нив, да што сакат нека бидит, си рекол со умот. Туку откога пукнал пиштолите на волоите, веднаш загинале-и наизлегле `ртки илје и милје, та кога се раскакале преку него, пред него, зад него, како некој стрели. Уште малку ако беше стојал, очите со нокти ќе беа му `и изваеле. Господ да чуат и да бранит. Арно ама беше го пуштил коњо на дизгин и откога откочил од местото и потроа-потроа невиден бис(т) се сторија. За уверуање беше било што обата пиштола беа му се искршиле цевките, да од тоа требало да сет таласами.
-Море да беше ми текнало, бре синко, да бев го рекол; во имја оца и сина, веднаш ќе се стореа прав и пепел, ама на страо згора не ми текна-ми велеше.
(Заб. Марко К. Цепенков)
