Владата донесе одлука данокот на додадена вредност за горивата привремено да се намали од 18 на 10 проценти. Мерката ќе се применува од 15. до 28. септември 2026. година и треба да го ублажи пренесувањето на растот на светските цени на нафтата врз македонските потрошувачи и стопанството. Владините пресметки покажуваат дека дизелот би можел да поевтини за околу 2 денара, додека бензините сепак би поскапеле.
Одлуката доаѓа во период на нова неизвесност на глобалниот енергетски пазар, со раст на цената на суровата нафта и зголемен ризик од нарушувања во снабдувањето со нафта и нафтени деривати. За економија што во голема мера зависи од увоз на енергенти, секое подолго задржување на високите берзански цени брзо се пренесува врз транспортот, производството, земјоделството и семејните буџети.
Што точно одлучи Владата?
Според официјалното владино соопштение, стапката на ДДВ за горивата се намалува од 18 на 10 проценти. Повластената стапка ќе важи од 00:01 часот на 15 септември до 24:00 часот на 28 септември 2026 година.
Станува збор за временски ограничена интервенција, воведена во услови на кризна состојба и можни нарушувања во снабдувањето. Нејзината непосредна цел не е целосно да го неутрализира поскапувањето на нафтените деривати, туку да го намали ударот што би се случил доколку остане редовната даночна стапка.
Според владините пресметки, кај дизелот наместо очекувано поскапување од приближно 5 денари, би требало да дојде до намалување на цената за околу два денари. Со тоа вкупниот амортизирачки ефект на мерката би изнесувал приближно 7 денари по литар, а новата цена би се движела околу 99 денари.
Кај бензините состојбата е поинаква. И покрај намалениот ДДВ, Владата очекува поскапување од околу 3,5 денари. Според објавените пресметки, ЕУРОСУПЕР БС-95 би чинел околу 100,5 денари за литар, а ЕУРОСУПЕР БС-98 околу 102,5 денари.
Понизок данок не значи автоматски и пониска цена
На прв поглед намалувањето на ДДВ од 18 на 10 проценти може да создаде впечаток дека горивата треба значително да поевтинат. Меѓутоа, ДДВ е само една од ставките во структурата на малопродажната цена.
Конечната цена зависи и од берзанската цена на дериватите, девизниот курс, транспортните и складишните трошоци, акцизата, маржите и методологијата што ја применува Регулаторната комисија за енергетика, водни услуги и услуги за управување со комунален отпад.
Дополнително, намалувањето на даночната стапка за 8 процентни поени не значи дека цената на пумпите ќе се намали за 8%. Ако даночната основа остане иста, преминот од стапка од 18 на 10 проценти го намалува крајниот износ на таа основа за приближно 6,8%. Но, ако во меѓувреме растат набавните цени на дериватите, дел од даночното олеснување се троши само за да се спречи уште поголемо поскапување.
Токму затоа кај дизелот е можно мало поевтинување, додека кај бензините понискиот ДДВ само го ограничува растот, без целосно да го запре.
Зошто дизелот е особено важен за економијата?
Цената на дизелот не ги погодува само сопствениците на автомобили. Тој е значаен трошок за товарниот и патничкиот транспорт, земјоделството, градежништвото, дистрибуцијата и голем број производствени дејности.
Кога дизелот поскапува, транспортните трошоци се вградуваат во цената на храната, суровините, градежните материјали и другите производи. Поради тоа, даночната интервенција може да има поширок ефект од директната заштеда при полнењето на резервоарот: таа може привремено да го забави ширењето на енергетскиот ценовен удар низ економијата.
Сепак, ефектот ќе зависи од тоа дали компаниите навистина ќе ги задржат цените и дали олеснувањето ќе биде доволно долго за да влијае врз нивните пресметки. Мерка што важи само две недели може да помогне во најкритичниот период, но тешко може самостојно да обезбеди подолгорочна ценовна стабилност.
Колкава е цената за државниот буџет?
Понискиот ДДВ значи дека државата привремено се откажува од дел од даночните приходи. Точниот фискален ефект ќе зависи од количината продадено гориво, движењето на цените и однесувањето на потрошувачите.
Од една страна, буџетот ќе прибира помалку ДДВ по продаден литар. Од друга страна, високите цени ја зголемуваат даночната основа, а евентуалната поголема потрошувачка може делумно да го ублажи падот на приходите. Владата треба јавно да објави колкав приход очекува да загуби и од кои буџетски ставки ќе се надомести разликата.
Ова е важно затоа што намалувањето на индиректните даноци е вид општа субвенција. Од него корист имаат сите купувачи на гориво, без оглед на нивните приходи или намената за која го користат. Поголема апсолутна корист можат да остварат оние што трошат повеќе гориво, додека домаќинствата без автомобил го чувствуваат ефектот само посредно — преку цените на транспортот и производите.
Регионалните модели не даваат едноставен одговор
Државите во регионот применуваат различни механизми за ограничување на ценовниот удар. Србија интервенира преку намалување на акцизите, Црна Гора во одреден период ја намали акцизата за 50%, додека Албанија користи условен механизам што се активира кога цената ќе надмине определен праг.
Македонскиот модел комбинира интервенции во акцизата со привремено намалување на ДДВ. Сепак, ниту еден модел не може трајно да ја изолира увозно зависната економија од високата светска цена на нафтата. Даночните мерки можат да го одложат или ублажат ударот, но не и да ја отстранат неговата причина.
Главното прашање е што ќе се случи по 28. септември
Клучниот тест за мерката нема да биде само цената на горивата на 15. септември, туку состојбата на пазарот по истекот на двонеделниот период. Ако светските цени се стабилизираат или почнат да опаѓаат, привременото намалување на ДДВ може да послужи како мост преку најсилниот ценовен притисок.
Но, ако нафтата продолжи да поскапува, Владата ќе мора да одлучи дали ќе ја продолжи повластената стапка, ќе интервенира дополнително во акцизите или ќе премине кон потаргетирани мерки. Враќањето на ДДВ на 18 проценти во услови на сè уште високи берзански цени би можело да предизвика нов скок на малопродажните цени.
Затоа е потребно институциите редовно да ги објавуваат пресметките, фискалната цена и реалниот ефект од мерката. Граѓаните треба да знаат колку би чинеле горивата без интервенцијата, колку приходи губи буџетот и каков е планот доколку кризата продолжи.
Мерка за амортизација, а не трајно решение
Намалувањето на ДДВ од 18 на 10 проценти е конкретна мерка што може да го ублажи непосредниот ценовен удар. Таа е особено значајна кај дизелот, чија цена има силно влијание врз транспортот и вкупните трошоци во економијата.
Сепак, двонеделното времетраење и неизвесноста на глобалниот пазар покажуваат дека станува збор за кризна амортизација, а не за долгорочно решение. Вистинската оценка ќе зависи од три показатели: колкава заштеда ќе почувствуваат потрошувачите, колкав ќе биде буџетскиот трошок и дали мерката ќе спречи нов бран поскапувања на храната и услугите.
Во енергетска криза не постои бесплатна интервенција. Ако потрошувачот плаќа помалку на бензинската пумпа, дел од товарот го презема буџетот. Политичкиот и економскиот предизвик е тој товар да се распредели правично, транспарентно и без создавање нови проблеми веднаш по завршувањето на привремената мерка.
