Во една нормална продавница довербата трае неколку секунди. Човек ја зема амбалажата, ја чита декларацијата, ја гледа цената, го препознава производот и верува дека тоа што го пишува на пакувањето има некаква врска со тоа што ќе го стави на маса. Таа мала доверба е основа на секојдневниот живот. Не бараме лабораторија пред фрижидерот, не носиме хемичар во маркет, не можеме секој залак да го претвориме во истрага.
Затоа аферата со млечните производи не е само прашање дали во некое „сирење“ имало помалку млечна маст од декларираната. Тоа е прашање дали институциите го штитат граѓанинот или го оставаат сам да погодува кој го измамил. Ако производ деклариран со 20% млечна маст реално има 1%, тогаш веќе не зборуваме за „отстапка во квалитет“. Зборуваме за измама во која потрошувачот плаќа за едно, а добива нешто друго.
А најголемото прашање сега не е само што било ставено во производите. Прашањето е зошто јавноста не знае кој го направил тоа.
АХВ откри измами, но не ги откри имињата
Според соопштението на Агенцијата за храна и ветеринарство, во рамки на вонредните контроли биле земени 91 мостра од млеко, млечни и сувомесни производи, од домашно производство и од увоз. Досега биле комплетирани резултатите за 45 мостри млеко и млечни производи, а кај 10 оператори било утврдено дека анализираните примероци не одговараат на декларираното, односно содржеле помал процент млечни масти од наведениот.
Најдрастичниот случај е со 22 килограма ситно сирење: на декларацијата стоеле 20% млечна маст, а лабораториското тестирање покажало само 1%. За тоа е изречена казна од 3.500 евра во денарска противвредност. Кај уште осум оператори, производители и увозници, биле утврдени слични разлики меѓу декларираниот и реалниот процент на млечна маст, па им биле изречени казни од по 1.050 евра. Кај друг оператор било констатирано користење растителни, односно палмини масти, во млечен производ; изречена е казна од 1.300 евра, а 500 килограми спорен производ биле повлечени и уништени.
Овие бројки се доволно сериозни сами по себе. Но уште посериозно е тоа што јавноста остана без имињата на операторите и без конкретните производи. АХВ не го објави списокот на компаниите, увозниците и производите. Директорот на АХВ, Оливер Миланов, се повикува на законски ограничувања, меѓу кои за лични податоци, за потрошувачи и за информации поврзани со храната.
Тука почнува јавниот револт. Бидејќи ако институцијата јавно соопшти дека има измама на потрошувачите, но не каже каде и од кого, тогаш граѓанинот не добива заштита. Добива предупредување без адреса.
Потрошувачот не е статистичка категорија, туку човек пред полица
Институциите често зборуваат со јазик на оператори, мостри, прекршоци, процедури и казни. Тој јазик е потребен за администрација, но не е доволен за јавноста. Потрошувачот не купува „мостра“. Купува сирење, урда, кашкавал, јогурт, млеко. Купува конкретен производ од конкретна полица, со конкретна цена и конкретна доверба.
Кога ќе се утврди дека декларацијата не одговара на реалниот состав, граѓанинот има право да знае кој производ е спорен. Не од љубопитност, не за јавен линч, туку за да може да направи информиран избор. Информираниот избор е основата на потрошувачката заштита. Без него, декларацијата станува украс, а контролата – вест што го вознемирува граѓанинот, но не му помага да се заштити.
Тука има и поширок проблем. Во земја каде храната поскапува, каде семејниот буџет е веќе стегнат, измамата со квалитетот не е ситна пазарна досетка. Таа е удар врз достоинството на човек што плаќа производ за кој мисли дека има одредена вредност. На Panoptikum веќе пишувавме дека храната е најчувствителниот дел од семејниот буџет, затоа што не може да се одложи како луксуз. Кога токму таму се нарушува довербата, ефектот е многу поголем од една прекршочна казна.
Палмината маст не е главниот збор – главниот збор е лага
Во јавноста брзо се рашири формулацијата дека млекарниците ставиле „хемија“ во сирењето. Таа реченица носи гнев, но и ризик од погрешно фокусирање. Проблемот не е во тоа што палмината маст како таква е апсолутно забранета. Проблемот е дали е јасно декларирана и дали производот смее да се продава како нешто што не е.
Ако производот содржи растителна маст, тоа мора јасно да му биде кажано на купувачот. Тогаш изборот е негов. Некој ќе го купи затоа што е поевтин, некој нема да го купи затоа што бара вистински млечен производ. Но кога растителната маст се крие, кога млечната маст е далеку под декларираната, а производот се продава со идентитет што не му припаѓа, тогаш проблемот не е „хемија“. Проблемот е измама.
И токму тука се губи довербата во целата прехранбена сцена. Еден нечесен производител не ја валка само сопствената етикета. Ги валка и чесните производители, сточарите што произведуваат млеко, млекарниците што работат според правила, продавачите што не знаеле што продаваат и институциите што требало да бидат последната брана. Затоа реакциите на сточарите не се само еснафска нервоза. Тие се одбрана на сектор што и онака преживува тешко.
Казните се прениски за профитот од измамата
Кога казната за ваков прекршок изнесува 1.050, 1.300 или 3.500 евра, јавноста со право прашува дали тоа е казна или деловен трошок. Ако некој со месеци или години продавал производ со поевтин состав како да е поквалитетен, тогаш прашањето не е само колку треба да плати откако ќе биде фатен. Прашањето е колку заработил пред да биде фатен.
Премалите казни создаваат опасна математика: ризикот се исплаќа. Ако казната е помала од профитот од измамата, тогаш системот не казнува, туку фактички ја пресметува цената на нечесноста. Тоа е пораз за секој чесен производител кој вложува во квалитет, плаќа суровина, почитува стандарди и губи во конкуренција со оние што продаваат евтина замена како вистински производ.
АХВ најавува дека контролите ќе продолжат. Тоа е добро, но не е доволно. Контролите мора да бидат редовни, непредвидливи, јавно разбирливи и со санкции што навистина одвраќаат. Во спротивно, секоја ваква афера ќе има ист циклус: институцијата ќе открие неправилности, јавноста ќе се налути, медиумите ќе прашаат, имињата ќе останат скриени, казните ќе изгледаат смешно, а потрошувачот ќе се врати пред полицата со уште помалку доверба.
Системот мора да ги заштити и чесните производители
Во оваа приказна не е погоден само купувачот. Погодени се и сточарите, особено оние што се мачат да произведат вистинско млеко во услови на скап сточен фонд, несигурен пласман и ниска откупна цена. На Panoptikum неодамна пишувавме дека македонското земјоделство изумира таму каде што нивата и шталата остануваат без човек. Ако на тој тежок систем му се додаде и нелојална конкуренција преку лажни декларации, тогаш чесниот производител е казнет двапати: прво од пазарот, потоа од институционалната нејасност.
Пазарот на храна не смее да биде игра во која нечесниот ја намалува цената преку измама, а чесниот изгледа „скап“. Ако вистинското сирење чини повеќе затоа што содржи вистинска млечна маст, тоа мора да биде јасно. Ако некој продава производ со растителна маст, и тоа мора да биде јасно. Проблемот не е во постоењето различни ценовни категории. Проблемот е кога тие се маскираат со исто име.
Затоа регулацијата на храната е прашање на фер пазар, а не само на инспекција. Таа треба да ја штити конкуренцијата од измамници, потрошувачот од заблуда и производителот од нелојална трка кон поевтина лага.
Имињата не се одмазда, туку јавен интерес
Најчувствителниот дел е објавувањето на имињата. Институциите мора да работат во рамки на закон, без самоволие и без спектакл. Но јавниот интерес во случаи со храна е многу силен. Кога станува збор за производи што се продаваат на пазарот, што граѓаните ги купуваат и ги носат дома, транспарентноста не е медиумска желба. Таа е дел од заштитата.
Ако законите навистина спречуваат објавување на фирмите и производите и по утврдена измама, тогаш проблемот е и во законите. Ако, пак, институциите ги толкуваат премногу рестриктивно, тогаш проблемот е во институционалната култура. Во двата случаи, граѓанинот останува без клучната информација.
Во европската логика на безбедност на храна јавноста не се третира како публика што треба да се смири, туку како страна што има право да знае. Македонија не може да гради доверба со полуинформации. Објавувањето дека има измамници без да се каже кои се личи на пожарникар што вели дека некаде гори, но не ја кажува улицата.
Ова не е афера за еден ден
Лесно е ова да се сведе на уште една кратка медиумска бура: денес сирење, утре друга тема. Но храната е премногу важна за да се третира како дневен скандал. Таа е основа на животот, довербата, семејниот буџет, здравствената култура и односот меѓу државата и граѓанинот.
Оваа афера треба да заврши со неколку јасни чекори: објавување на сите информации што законски смеат да бидат објавени, прецизно објаснување што не смее и зошто, иницијатива за законски измени ако постојните правила ја ограничуваат транспарентноста, повисоки казни за измама со храна, редовни контроли и јасно означување на производите што содржат растителни масти.
Во спротивно, ќе остане само горчливиот вкус: дека некој заработувал на довербата на граѓаните, дека казните се помали од јавниот бес, а институциите повторно зборуваат како да треба повеќе да се заштити системот отколку човекот.
Кога сирењето со лажна декларација станува национална тема, тоа не е затоа што јавноста нема поважни проблеми, туку затоа што токму во вакви мали, секојдневни производи се гледа големата состојба на државата. Ако не можеме да знаеме што има во сирењето што го купуваме, тогаш не е проблем само млекото. Проблем е довербата.
Според „КУРИР“ меѓу производите кај кои се утврдени неправилности се:
Млекара Милком, мешан кашкавал, млечни масти по декларација 34.5%, по анализа 30%.
Млекара Маврово, мешано сирење, по декларација 24.5%, по анализа 17.5%.
Млекара Сентис АГ тетово УХТ млеко по декларација 3.2%, по анализа 2.85%. Протеин деклариран 3.5% по анализа 3%. Павлака кисела по декларација млечна маст е 18%, по анализа 14%.
Млекара Ѓорѓиеви, козјо сирење, по декларација 23%, по анализа 16.3% млечна маст. Протеин по декларација 18.8%, по анализа 14.6%.
Млекара ПК Златибор Србија, увоз-златиборско ситно сирење по декларација млечна маст 14.3% по анализа 1.19%.
Млекара Бела фарм производ урда потекло Србија Хомоље, по декларација млечна маст 25%, по анализа 5.54%.
Млекара -Продукт бренд, кравјо сирење по декларација млечна маст 15%, по анализа 11.4%. Протеини 12%, по анализа 15%.
Тетовска млекара, мешано сирење, по декларација 23% ,по анализа 19.8% млечна маст.
Млекара Норд милк, млечна павлака со пиперка позитивна на растителни масти. објави Скопје1.мк









