Во светот денес се зборуваат околу 7.000 јазици. На прв поглед, тоа звучи како огромно богатство, како доказ дека човештвото сѐ уште мисли, памети и сонува на илјадници различни начини. Но зад таа бројка стои една од најтивките културни драми на нашето време: голем дел од тие јазици се загрозени, а многу од нив нема да го дочекаат крајот на овој век.

Според УНЕСКО, најмалку 40% од околу 7.000 јазици во светот се загрозени, а во просек еден јазик исчезнува на секои две недели. Со секое такво исчезнување не замолчува само граматика или речник, туку дел од културното и интелектуалното наследство на една заедница. УНЕСКО предупредува дека јазичната разновидност е сѐ посилно загрозена токму поради забрзаното исчезнување на малите, домородните и локалните јазици.

Јазикот не исчезнува одеднаш

Кога велиме дека еден јазик исчезнува, најчесто замислуваме драматичен момент: умира последниот човек што го зборувал и со него исчезнува последниот жив глас. Понекогаш навистина е така. Но многу почесто исчезнувањето е поспоро, потивко и речиси незабележливо.

Јазикот почнува да умира кога родителите престануваат да им го зборуваат на своите деца. Кога училиштето го смета за непотребен, администрацијата за невидлив, медиумите за локален остаток, а младите за товар што ги оддалечува од „поголемиот свет“. Тој може уште да има говорители, но ако повеќе не се пренесува на следната генерација, веќе е во опасност.

Некои јазици исчезнуваат во двојазични култури, каде што поголемиот, економски посилен или државно поддржан јазик постепено го потиснува помалиот. Во такви случаи никој формално не го забранува стариот јазик. Тој едноставно престанува да биде корисен, престижен, видлив. А кога јазикот ќе стане „непотребен“, неговата смрт веќе почнала.

Што се губи кога замолчува еден јазик

Јазикот не е само средство за комуникација. Тој е архив на начин на живот. Во него се чуваат имиња на растенија, животни, ветрови, обичаи, роднински односи, песни, молитви, шеги, заклетви, стравови, лековити знаења, приказни за потеклото и мали нијанси на човечкото чувство што не секогаш се преведуваат.

National Geographic одамна го формулираше ова со силна реченица: „One language dies every 14 days“. До следниот век, според нивната проценка, речиси половина од околу 7.000 јазици на Земјата би можеле да исчезнат, бидејќи заедниците ги напуштаат мајчините јазици во корист на доминантни јазици како англиски, мандарински или шпански. Текстот „Vanishing Voices“ го постави прашањето што навистина се губи кога еден јазик ќе замолчи.

Одговорот е: се губи цел поглед кон светот. Јазиците не ги делат само истите предмети со различни зборови. Тие поинаку ги групираат роднинските односи, времето, просторот, природата, телото, должноста, светиот свет и секојдневието. Кога исчезнува еден јазик, исчезнува и еден неповторлив начин човекот да биде човек.

Јазици без писмо, култури без трага

Особено ранливи се јазиците што немаат пишан облик. Половина од јазиците во светот немаат стабилна писмена традиција, а тоа ги прави уште понезаштитени. Кога последните говорители ќе исчезнат, зад нив често не останува речник, граматика, книжевен текст, архивски запис или доволно аудио-документација.

Лингвистот К. Дејвид Харисон, поврзан со истражувањата за загрозени јазици, предупредуваше дека кога таквите јазици исчезнуваат, со нив исчезнуваат и трагите на културата што ги создала. Не се губи само збор за „дрво“ или „река“, туку локално знаење за тоа дрво и таа река, за нивната употреба, нивната приказна, нивното место во духовниот пејзаж на заедницата.

Токму затоа документацијата е важна, но не е доволна. Да се сними јазик, да се состави речник или да се зачуваат песни е неопходно. Но јазикот останува жив само ако се зборува, ако децата го слушаат дома, ако младите можат да го користат без срам, ако заедницата го чувствува како иднина, а не само како музеј.

Петте „жешки точки“ на јазично исчезнување

Проектите на National Geographic и Living Tongues Institute for Endangered Languages укажаа на региони во кои загрозеноста на јазиците е особено висока. Меѓу најчесто споменуваните „жешки точки“ се северна Австралија, средишниот дел на Јужна Америка, северозападот на Северна Америка, источен Сибир и делови од внатрешноста на САД. Living Tongues Institute и денес работи на документација и ревитализација на загрозени јазици, а неговата програма Language Hotspots ги следи подрачјата каде што јазичната разновидност и јазичната ранливост се преклопуваат.

Во северна Австралија речиси сите домородни јазици се загрозени. Некои имаат само неколку говорители, а други се паметат преку последни сведоци, теренски записи и обиди за обновување. Во Амазон и Андите, бројни домородни јазици се под притисок на шпанскиот и португалскиот. Во северозападна Северна Америка, англискиот ги потиснува јазиците на домородните заедници во Британска Колумбија, Вашингтон, Орегон и пошироко.

Слична судбина имаат и јазици во источен Сибир, каде што големи државни, образовни и економски системи ги притискаат малите јазични заедници. Во внатрешноста на САД, особено во Оклахома, Тексас и Ново Мексико, сѐ уште постојат домородни јазици, но многу од нив се на работ на прекин на меѓугенерациското пренесување.

Зошто доминантните јазици победуваат

Јазиците ретко исчезнуваат затоа што се „послаби“ во себе. Не исчезнуваат затоа што имаат помалку убави зборови или помалку способна граматика. Тие исчезнуваат затоа што нивните говорители живеат во политички, економски и културни услови во кои друг јазик носи повеќе шанси.

Ако работата, училиштето, државата, градот, медиумите, интернетот и престижот функционираат на друг јазик, тогаш семејството почнува да прави болен избор. Родителите често не го напуштаат својот јазик затоа што не го сакаат, туку затоа што сакаат нивните деца да имаат подобар живот. Токму во таа трагична логика се крие еден од најсилните механизми на јазично исчезнување.

Затоа борбата за загрозените јазици не може да биде само романтична љубов кон старината. Таа мора да биде и борба за училишта, медиуми, локална администрација, дигитални алатки, книги, музика, јавен престиж и право човекот да не мора да го жртвува својот јазик за да учествува во современиот свет.

Јазикот како право, не како фолклор

Опасно е малите јазици да се третираат само како фолклор. Фолклорот е важен, но јазикот не е само песна што се пее на фестивал. Тој е право на образование, право на именување на светот, право на семејна меморија, право на достоинство.

Кога една заедница го губи јазикот, таа често го губи и дел од самодовербата. Следната генерација може да го разбира јазикот на бабата, но да не го зборува. Потоа доаѓа генерација што повеќе не го разбира. На крајот остануваат неколку зборови, песни без целосно значење, имиња на места и чувство дека нешто било изгубено, но повеќе не може точно да се именува.

Во тоа е најголемата болка на јазичното исчезнување: не исчезнува само говорот, туку можноста за природна врска со претходните генерации. Кога јазикот ќе се прекине, минатото станува преведено. А преведеното минато никогаш не е исто како наследеното.

Може ли јазик да се спаси?

Да, но не секогаш и не лесно. Постојат успешни примери на јазична ревитализација, но тие бараат долга работа, локална волја, институционална поддршка и престиж. Јазикот не се спасува само со речник. Се спасува со деца што го зборуваат, со родители што не се срамат од него, со наставници што го предаваат, со песни, апликации, радио, театар, книги, социјални мрежи и секојдневна употреба.

Современите дигитални алатки можат да помогнат. Living Tongues Institute развива „живи речници“ и работи со заедници за документирање и оживување на загрозени јазици. Но дури и најдобрата технологија не може да го замени човечкиот пренос. Јазикот живее во уста, во дом, во глас, во разговор, во расправија, во шега и во љубов.

Најважната промена се случува кога говорителите повторно ќе поверуваат дека нивниот јазик не е пречка, туку богатство. Кога детето ќе почувствува дека јазикот на старите не е знак на заостанатост, туку врата кон нешто што никој друг во светот не го поседува на ист начин.

Зошто ова прашање нè засега сите

Некој ќе праша: зошто би нè засегало исчезнувањето на јазик што го зборуваат сто луѓе на друг крај од светот? Затоа што јазичната разновидност е дел од човечката разновидност. Ако светот остане со неколку големи јазици, ќе биде попрактичен, можеби, но посиромашен. Ќе изгуби илјадници начини да ја именува љубовта, смртта, дождот, срамот, шумата, роднинството, Бога и детството.

Големите јазици овозможуваат широка комуникација. Малите јазици ја чуваат густината на човечкото искуство. Не треба да се избира меѓу едното и другото. Современото човештво мора да научи да биде повеќејазично не само од корист, туку и од почит.

Кога исчезнува еден јазик, светот не станува потивок само за една заедница. Станува посиромашен за сите. Зашто секој јазик е доказ дека човекот никогаш не живеел во еден единствен свет, туку во многу светови што се допираат. Да се спаси еден јазик значи да се зачува уште еден начин на човечкото постоење да остане видливо.